Тхыдэ зиlэ псалъэжьхэр / Истории некоторых пословиц - ХАБЗЭ

Вход  RSS

ХАБЗЭ

 

Псори Зыщ - псори Хыщ.   Хым и бзэр - зыбзэщ.   Хым и бзэр - Хабзэщ

Главная » Статьи » Статьи

Тхыдэ зиlэ псалъэжьхэр / Истории некоторых пословиц
 
А сызрашэкlын, шыуаным зришэкlыу къысхуишащ
 
 
Зы унагъуэ гуэрым нысэфl дыдэ къашат. Нысэр бэшэчт, тэмакъкlыхьти, тралъхьэр и хьэлъэ мыхъумэ, зэи къэгубжьтэкъым.
 
- Мы ди нысэр зэ нэхъ къэзгъэгубжьынщ! – жиlэри пщыкъуэ нэхъыщlэр мэз кlуэри пхъэуэ щlэтым нэхъ къуаншэлъэншэхэр къыхуишащ. И пщыкъуэм пхъэр икъутэри бжэкъуагъым къуэувэжащ.
 
Нысэм шыуаныр пилъэри пхъэр къыщlихьащ. Пхъэ къуаншэбыншэр шыуаным шыхущlэмыгъэзагъэм:
 
- А сызрашэкlын, шыуаным зришэкlыу къысхуишащ, - жиlащ къэмыгубжьу.
 
 
 
Ажалым сыкъэгъэли, итlанэ къызэшхыдэ!
 
 
Щlалэ гуэр псым хыхьат. Есыкlэ ищlэртэкъыми, итхьэлэ хъуащ. Абы хэту лlы гуэр къыщыlухьэм, щlалэр абы елъэlуащ:
 
- Маржэ хъун, сыхэх! – жиlэри.
 
Лlыр щlалэм ешхыдэу щlидзащ:
 
- Есыкlэ умыщlэу емынэм ухихуа! – жиlэу.
 
- А зи узыгъэур кlуэдын, япэ щlыкlэ ажалым сыкъэгъэли, итlанэ къызэшхыдэ, - жиlащ щlалэм.
 
 
 
 
Ар щыпсэум гурымыкъыу щытащи, ипщэкIэ дрикъеягъэнущ
 
 
Зэгуэрым зы лlы гуэр мэз къикlыжу плъэри хьэблэ псор зэрыдэхауэ псыхъуэм дэлъадэу илъэгъуащ.
 
- Цlыхуфlхэ, фыздэжэр дэнэ? Къэхъуар сыт? – жиlэри яупщlащ.
 
- Уи гъунэгъур псым итхьэлащ, - къыжраlащ абыхэм.
 
Ар щызэхихым, лlыи гум къелъэри якIэлъыжащ. Псым щынэсым, псори хьэдэм лъыхъуэу, ищхъэрэкIэ ирагъэзыхащ, лlыр ипщэкIэ дригъэзеящ.
 
-Уа, хьэдэр псым ирехьэх, армыхъумэ ипщэкIэ дрихьейркъым, уэ щхьэ ущылъыхъуэрэ ипщэкIэ? - къыжраIащ.
 
- А-ууей, фэ фщIэ щыIэкъым, ар щыпсэум гурымыкъыу щытащи, ипщэкIэ дрикъеягъэнущ,- жиIэри лlыр ипщэкIэ дригъэзеящ.
 
 
 
Ар лlэуэ уэ укъызэрынам щхьэкlэ coгъ
 
 
ХьэдэIусашхэ здэщыIэм Iэнэм пэрысхэм лым я ужькIэ лэпс къыхутрагъэуващ. Гъунэгъуу зэбгъэдэситIым я зыр лэпс пщтырым еIубри къыщисым, и нэпсхэр къыщIэлъэлъащ.
 
- Сыт ущIэгъыр?- жиIэри и гъунэгъур еупщIащ.
 
- Зи хьэдэIус тшхы тхьэмыщкIэр сигу къэкIыжауэ, согъ,- къыжриIащ.
 
Мыдрейри пхъэ фалъэшхуэр къищтэу лэпс пщтырым фIыуэ щеIубым, ари къисри и нэпсыр къелъэлъэхащ.
 
- Уэ сыт-тIэ ущIэгъыр? - жиIэу адрейр къыщеупщIыжым:
 
- Ар лIэуэ уэ укъызэрынам щхьэкIэ согъ,- жриIащ мыдрейм.
 
 
 
Ахъмэт и фо изщ
 
 
АхъмэткIэ еджэу бгы лъагэ, бгъуэнщIагъ зищIыжу Къущхьэхъу щIыпIэм щыIэщ. А бгышхуэм и джабэм апхуэдизкIэ куэду бжьэр исщи, абы ящI фор гъэми щIыми бгы гъуанэхэм къитIэтIу изу жаIэ. Ауэ апхуэдизкIэ бгыр лъагэщи, къипхыну Iэмал хуэбгъуэтыркъым: и лъабжьэмкIэ ущежьэу удэкIыфыркъым, и щхьэмкIэ кIапсэкIэ укъехмэ, бгыр хуэбгъуэнщIагъщи, фор зэрылъ гъуанэм улъэIэсыркъым. «Ахъмэт и фо изщ» псалъэжьыр абы къытекIащ. УлъэмыIэсмэ, сыт и мыхьэнэ жыхуиIэщ.
 
 
 
Благъуэр гъуэм къизыхуа фызыжь цlыкlу
 
 
Зы фызыжь цIыкIу гуэр жьейуэ, къайгъэуэ, и лIыр имыгъэпсэууэ щытти, лIым и щхьэр иригъэужэгъуу хуэмышэчыжыххэ щыхъум, фызыжь цIыкIур ишэри, благъуэм иригъэшхыну, гъуэм иридзащ. Ауэ фызыжь цIыкIур благъуэм текIуэри, и гъуэм кърихуащ жари апхуэдэ псысэ щыIэщ. Псалъэр цIыхубз ябгэ бзаджэхэм хужаIэ.
 
 
 
Бррржьжьей щхьэ жызмыlарэт!
 
 
ЕщакIуэурэ бажэжь цIыкIум зы ныбгъуэ къиубыдат.
 
- Сошхри сошх, ауэ сыщыпшх махуэр къызжыIэ!- жиlэри ныбгъуэ цIыкIур бажэм елъэIуащ. 
 
- Бэрэжьейщ!- щыжиIэм, «тррр» жиIэу цIыкIур лъэтэжащ. 
 
- «Бррржьжьей» щхьэ жызмыIарэт! - жиIэри бажэм и дзэр зэтрикъузащ.
 
IэщIэщIыхьа щыуагъэм иужькIэ зи акъыл къэкIуэжым ауаныщIу хужаlэ.
 
 
 
Выщlэ мыгъасэм гуэбэн иумыгъэщl
 
 
ЛIы къулейсыз гуэр и фызым бгъэдэсу: 
 
- ЕтIанэгъэ жылэм Iэхъуэу танэ пщыкIутIкIэ сахуежьэнщ. Хыр хъууэ, хыр бзыуэ къайIысxынщи, танэбзхэр жэм хъунщ, танэхъухэр вы хъунщ,- щыжиIэм, фызыр къэпсалъэри:
 
- КхъыIэ, а выщIэхэм си дыщым саригъэкIуэж!- жиIащ.
 
- Cыт жыпIэ делагъэр! Выщlэ мыгъасэм гуэбэн ябгъэщIынуи!?- жиIэри лIыр фызым текIиящ.
 
 
 
Гъудэм «довэ» жыхуиlам хуэдэу
 
 
Выжьым и бзэгур къилэлу, кIыpт. Гъудэр вым и тэсым вагъэмбэкъум дэту евэзытриукIауэ тесу екlуэ- кIыpт. НэгъуэщI зы гъудэ блэлъэтти, вытхым тесыр къилъагъури къегуоуащ: 
 
- Сыт нэхъ уи лэжьыгъэ иджы си ныбжьэгъум? - жиIэри. 
 
- Довэ, си ныбжьэгъу, довэ!- жиIащ вытхым тесым. Езыр мылажьэрэ мыпщIантIэу лэжьакIуэхэм захэзыбжэм ауаныщIу хужаIэ.
 
 
 
Дамэкъуэр иплъхьэху, сыгъэжей 
 
 
Зыгуэр щIымахуэ жэщым къэтэджурэ мэкъушэ кIуэрт, щIалэщIэ и гъусэти, абы жеигъуэ ириттэкъым. Жэщ гуэрым щIалэр хэкIуэтауэ джэгум къикIыжащ, бжьынэхэм вэнвей хуабэ яриупцIэри гъуэлъыжащ. Нэху щыщым, лIыр щIалэм еджащ:
 
- Тэдж, дыгуващ-жиIэри. 
 
- КхъыIэ, дамэкъуэр иплъхьэху сыгъэжей, нэгъуэщI мыхъуми,- жиIащ щIалэм.
 
ЛIыр щIэкIри дамэкъуэр ирилъхьэну щыхуежьэм, бжьынэм вэнвей ищтхьат. ЛIым псы игъэхуабэу, абыкIэ вэнвейр къригъэвыкIыжу, дамэкъуэр ирилъхьэу выр щIищIэху щIалэр жеящ, нэхуи щащ.
 
 
 
Делэм сэ сыфlокl, губзыгъэр езыр къысфlокl
 
 
 - Уа, Жэбагъы, уэ зыгуэрым уфIэнэуи къыпфIэнэуи тлъагъукъым. Псоми дауэ уагурыIуэрэ?- жаIэу щеупщIым: 
 
- Делэм сэ сыфIокl, губзыгъэр езыр къысфlокl, - жиIащ Къэзанокъуэ Жэбагъы. 
 
 
 
Ди гъунэгъум укlуэрэ пlастэ щlыкlэ зэбгъащlэмэ, сыт ягъэ кlын!
 
 
Къэбэрдейм икlри Уарп Iуфэ Сэхьид Набдзэшхуэ деж еджакIуэ зыгуэр кlyaт. ХьэщIэмрэ бысымымрэ Iэнэ къахуигъэуври бысым гуащэр щlэкlыжащ. Сэхьид Набдзэшхуэ япэ хэIэбэри, пIастэр цIынэт. 
 
- Уэ, ныуэжь, мыдэ къакIуэт!-жиlэри бысымым гуащэр къриджащ. - Мы си хьэщIэр Къэбэрдей къикIри имыщIэ зригъэщIэну си деж къэкIуащ, уэ ди гъунэгъум укIуэрэ пIастэ щIыкlэ зэбгъащIэмэ, сыт ягъэ кIын!- жриIащ.
 
 
 
Ди фэр бэзэрым щызэхуэзэжынщ
 
 
Бажэ анэжьым и шыр цlыкlухэр и гъусэу яхуурэ гъуэгущхьиблыр щызэхэкlым щынэсым: - Щхьэж и занщlэкlэ фызэбгрыж!-яжриlащ бажэ анэжьым и шырхэм. - Дэнэ дыщызэхуэзэжын, ди анэ?- жаlэу и цlыкlухэр къыщеупщlым: - Ди фэр бэзэрым щызэхуэзэжынщ,- яжриlэри "ягу фlы яхуищlащ".
 
 
 
Джэдур лым лъэмыIэсмэ, «бэрэзджщ» жеIэ
 
 
Дзасэм пыlуауэ лъагапlэм пылъ жэрумэхэр ишхыну джэдур дэлъейщ, дэлъейри щылъэмыIэсым: «Бэрэзджщ»,- жиlэри lукlыжащ. 
 
Зыхуейм зэрылъэмыlэсыфар и щхьэ тримылъхьэу щхьэусыгъуэ лъыхъуэм ауаныщlу хужаlэ.
 
 
 
«Жэмыр бгым щоху!» - жери, шыдыр гъуэгащ
 
 
Зэгуэрым жэмымрэ шыдымрэ зэдэхъуакlуэурэ жэмыр бгыщыхум щхьэщыхьащ. Ар щилъагъум, шыдыр гъуэгыу хуежьащ:
 
- Жэмыр бгым щоху!- жиlэу. 
 
- Атlэ сыт уэ абы щхьэкlэ ущlэгъыр?- жаlэу щеупщlым: 
 
- Ар иукlмэ, сэ къыдызагъэхыжынущи аращ,- жиlащ шыдым.
 
 
 
Жьындум и фыз къэшэкIэщ
 
 
Жьындум махуэ къэс фыз къишэрт. Пщэдджыжьым къишэрт, пщыхьэщхьэ зэрыхъуу: «Мыбдежым си щхьэр щылъынущ, мыбдежым си лъакъуэр щылъынущ, мыбдежым си дамэр щылъынущ, уэ дэнэ деж уздэзгъэгъуэлъынур?»жиIэрти, ирихужырт. 
 
 
 
ЗыкъысщыбгъэпщкIуми, мыбы зэ укъекIуэлlэжынкъэ?
 
 
ЛIы гуэрым и щIыхуэ зытелъ гуэрым зыкъыщигъэпщкIуурэ щIыхуэр къритыжтэкъым. ЩIыхуэр къыIихыжыну кIэлъыкIуэху, зримыгъэгъуэтурэ лIы и щхьэр игъэужэгъуат. КIуэри кхъэм дэтIысхьащ.
 
- 3ыкъысщыбгъэпщкIуми, мыбы зэ укъекIуэлIэжынкъэ?- жиIэри.
 
 
 
Зыстlэщl-зысхуапэу дунейм хьэ сытет?
 
 
- Пщыхьэщхьэм зыстIэщIрэ сыгъуэлъыжу, пщэдджыжьым сыкъэтэджрэ зыстхьэщIу, зысхуапэу, сышхэу - апхуэдиз гугъуехь си фэм дэкIыу дунейм щхьэ сытет? – жиlэри щхьэхынэм зиукIыжащ. «3ыстIэщI, зысхуапэу дунейм щхьэ сытет?» псэлъафэр щхьэхынэм хужаIэ.
 
 
 
И кlуэцlыр нэщlрэ и щlыбыр щlэращlэу куэдрэ Тхьэм щигъэт!
 
 
Къетыкъуэ и къуэ Аслъэмбэчыпщым езыр псэууэ кхъэлэгъунэ иригъэщIат, лIэмэ, абы щIалъхьэну.
 
Кхъэлэгъунэр зыщIахэр зэригъэлэжьам, гугъу зэрыригъэхьам щхьэкIэ, и унэм щIишэри Iэнэ къахуиухуащ, бжьэ къахутригъэуващ. Езыри къэтIысащ.
 
Ауэ, Хабзэм ипкъ иткIэ, ефэн и пэкIэ мыхъуахъуэу хъунутэкъыми, нэхъыжьым жиIэнур имыщIэу щыст.
 
Абы ирихьэлIэу Къэзэнокъуэ Жэбагъы къыщIыхьащ. Гупым я нэхъыжьыр гуфIэри бжьэр Жэбагъым иритащ. Мыдрейм къыIихри щIэупщIащ гyпыр щIызэхэсым. Бжьэр къыщIащтар къыщищIэм: - АтIэ, а кхъэлэгъунэм и кIуэцIыр нэщIрэ и щlыбыр щIэращIэу куэдрэ Тхьэм щигъэт!- жиIэри Жэбагъы ефащ.
 
 
 
Итlани малъхъэ унэгъу нэхърэ сынэхъыфlщ ...
 
 
Жылэр зымыгъэпсэу дыгъужьыжьыр Iуэху ящIри къаубыдащ. ЯукIыу и псэр ягъэтыншыжыну ягу темыхуэу, и фэр трахщ, Имыгъэзэгъэну шыгъу траудэжри пцlанэбзэу мэзым щIаутlыпщхьэжащ. Дыгъужьым ифэр зэрытрахар щызэхахым, мэзым хьэкIэкхъуэкIэу щIэтым ауан къащlу щlадзащ:
 
- Еууей, еууей, уихъу-уилъурэ
уи фэри трахщ,
Хэбзэри къытраудэщ,
Удын бзаджэри къыуадзри
Уи дзэр зэтеуэу укъаутIыпщыжщ.
Жэщыргъэным сыткIи уещэн,
Уи щэкIуэнри къаухуэщ,
Хьэурыхунри уагъэухщ,
Сыт мыгъуэри уи махуэж.
Уи нитIри къижу.
Сыту икIэу укъэунэ- щыжаlэм,
 
- Ей, цIапIэ къом!
Сэ нэхърэ нэхъыкIэж щыIэщи,
Аращ сэ къыздыщIам сыщIримыгузавэр, - жиIэри яхуэгузэвакъым.
 
- Уэ нэхърэ нэхъыкlэжу сыт щыIэнкIэ хъун?- жаIэри еупщIащ.
 
- Гъунэгъум ебийр, зи биижь екIужыр,
Шу жэрыжэ мыцIыху зыубыр,
Зи быным щытхъур,
ИмыщIэф зыIуатэр,
Зэхих псори зыIуэтэжыр,
Жеибэр зи щIасэр,
ЩIасэлIкIэ зэрамыпэсыр,
Уэсэпс хыхьэн зи жагъуэр,
Дыгъуэнкlэ ерыщыр,
Мыщафэм щIэбэгыр,
Ядэ къегиемэ, зызыгъэгусэp,
Сэ нэхърэ нэхъыкIэжщ,
Жылэ дэсу ахэр щыIэщ.
Абыхэм нэхъри нэхъыкIэжкIэ,
Ягъэкъанми, малъхъэунэгъур!
Сэ, сыдыгъужьми, мэзыжьыр си унапIэщ.
Си пIэ срихуну хэти къремыкIуэ, - жиIэри еуэри ежьэжащ.
 
 
 
Ищхъэрэкlэ псыр къыщумыгъэутхъуэ жызыlам хуэдэщ
 
 
Дыгъужьыр псы Iуфэм здыIутым ищхъэрэкIэ зы щынэ цlыкlу къыIухьэри, псы ефэу щIидзащ.
 
- Уэ гъуамэм псыр къогъэутхъуэ! - жери дыгъужьыр щынэм щыхьащ.
 
- Дауэ нэзгъэутхъуэн, сэ ищхъэрэкIэ сыщыту - жиIащ щынэ цIыкlум зиухейуэ.
 
- Плъагъуркъэ а Iейр, мышынэрэ мыукIытэу къызэрызэпсалъэ!- жиlэу дыгъужьыр щебгъэрыкlуэм, щынэ цIыкlур шынэри лъаlуэу щlидзащ:
 
- Къысхуэгъэгъу, Тхьэм щхьэкlэ, къысхуэгъэгъу! - жиlэу.
 
- Апхуэдизу ущылъаlуэкlэ, усшхынщи пхуэзгъэгъунщ!-жиlэри дыгъужьым щынэр ишхащ.
 
3ытекIуэнум щхьэусыгъуэ нэпцIкlэ щыхьэм хужаIэ.
 
 
 
Къэзылъэфри зылъэфыжри пщlэнукъым
 
 
Лlы гуэрым и выгъашхэр ядыгъуауэ нэху къекlащ. Лlым и гъунэгъур дыгъуакlуэжьти, выгъашхэр зэрыфIэмыкlар къищlащ.
 
Пщэдджыжьым и гъунэгъум деж екlуэкIри пщlантIэм дэсауэ щимыгъуэтым, и вы гъашхэри щимыгъуэтыIым, я адакъэжьыр къихьри и фызым и пащхьэм иридзащ:
 
- Мэ, ди вы гъэшхар зыдыгъуам я адэкъэжьыр къэздыгъужащ. Къэзылъэфри зылъэфыжри пщIэнукъым,- жиIэри.
 
 
 
Къэхъуа щыlэкъым, щlалэр яукlри витlыр яхуащ
 
 
- Сыт къэхъуар, ХьэтIытI? Дэнэ апхуэдизу уздэпIащIэр?
 
- Къэхъуа щыIэкъым, щIалэр яукlри витlыр яхуащ!- жиIащ ХьэтIытI.
 
И къуэр хъунщlакlуэхэм яукIри и витlыр яхуауэ арат.
 
Гуауэр гуауэ зыщымыхъум хужаlэ.
 
 
 
Къыфlэдзэ си бзэгум
 
 
Махуэ гуэрым Хъуэжэ пщIантIэм дэту шу блэкIыу илъэгъуащ. ФIэхъус къыщрихым, мыдрейми, Хабзэм зригъэхьри, жиlащ:
 
- Къеблагъэ, хьэщIэ, зодгъэгъэпсэхунщ! Шур, пэжым ухуеймэ, жыжьэ къикIт, ешат, къуажэми хэгъэрей щиIэтэкъыми, «къеблагъэ» къыщыжраIэм, гуфIэри къыдыхьащ. 3ыкъригъэлъэтэхри зиплъыхьа щхьэкlэ, пщIантIэм шы фlэдзапlэ щилъэгъуакъым.
 
- Мы шыр дэнэ фlэздзэн?- жиlэри хьэщIэр къеупщlащ Хъуэжэ.
 
Хабзэм зригъэхьу «къеблагъэ» жиlа щхьэкIэ, Хъуэжэ тхьэмыщкlэ Iейуэ псэурти, щIегъуэжащ.
 
- Къыфlэдзэ си бзэгум,- жиIащ Хъуэжэ. Шум къыгурыlуэри шэсри дэкIыжащ.
 
 
 
Къепыдж жысlа щхьэкlэ, къепыджыпэ жысlат?
 
 
ЩlалитI зэзауэти, зым и ныбжьэгъур къабгъэдыхьащ.
 
- Къепыдж, си ныбжьэгъу, cеукI!- жиlащ.
 
Ныбжьэгъур куэдрэ мыгупсысэу, и къамэ кърихри щlалэр иукlащ. ЩIалэр щыукlyрийм, абы езэуар шынэжри:
 
- Аркъым, къепыдж жысlа щхьэкlэ, къепыджыпэ, жысlат? - жиlащ.
 
ЩIэпхъаджэр нэгъуэщIым езыгъэлэжьу, езым зиухеижыну пылъым хужаIэ.
 
 
 
Къуэшрокъуэр пlащlэри унакъым
 
 
Гъэмахуэр икlауэ Iэщыхъуэхэр Къущхьэхъум къыдэкIыжын щыхъум, щlыпIэм и пlалъэ зыщIэ Iэщыхъуэ нэхъыжьхэм дунейр къызэрызэIыхьэнур жаlащ, уафэм и нэгу щlэлъыр щlэкlыху, Iэщхэр кърамыгъэжьэжу заIэжьэну унафэ ящIащ. Къуэшрокъуэр мэлыхъуэ пщыIэ гуэрым нэхъыжьт, а унафэм емыдаlуэу пlащlэри и мэлыхъуэ пщыIэр къригъэжьэжащ. гъуэгум борэн къыщытехъуэри Къуэшрокъуэм и мэл хъушэр уаем иукIащ.
 
«Къуэшрокъуэр пIащIэри унакъым» псалъэжьыр абы къытекIащ.
 
 
 
Кlапсэшхуэм хужьгъэ телъщ
 
 
КIапсэшхуэр хьэхуу Iахыурэ Хъуэжэ и щхьэр ирагъэужэгъуат. Апхуэдэу Хъуэжэ и деж Индрис къакIуэри къелъэIуащ:
 
- Уи кIапсэшхуэр къызэптрэ мэкъу къэзбгъэшэжтэмэ,- жиIэри.
 
- КIапсэшхуэм фызым хужьгъэ трикIутауэ егъэгъущ,- жриIащ абы Хъуэжэ.
 
Индрис дэкIыжри кIуэжурэ егупсысри аргуэру къигъэзэжащ:
 
- Iэгъу, Хъуэжэ, дауэ хъун кIапсэшхуэм хужьгъэ тепкIутэ? - жиIэри.
 
- Къущамытынум деж кIапсэшхуэм сытри тозагъэ. Кlапсэшхуэм хужьгъэ телъщ жысlащи, телъщ!- жиIэри Хъуэжэ къыбгъэдэкIыжащ абы.
 
 
 
КIапсэшхуэр лъхуэри арэфыпс къилъхуащ
 
 
Зы беижь нэпсей гуэр гъунэгъуу иIэт Хъуэжэ. А хьэблэм и кlуэцIкlэ а беижьым и закъуэт кlапсэшхуэ зиlэр. Хъуэжэ тlэу елъэlуащ абы и кlапсэшхуэр хьэхуу къриту мэкъу къригъэшэжыну, арщхьэкlэ щхьэусыгъуэ зэмылlэужьыгъуэхэр къыхуищlурэ къритыртэкъым. Ещанэу щелъэlум, кlапсэшхуэр къритащ. Мэкъу къэшэн зэриухыу арэфыпс дыщlигъури кlапсэшхуэр зейм иритыжащ. Кlапсэшхуэр зейр къэуlэбжьащ:
 
- Мы арэфыпсри сыт зищIысыр, сэ арэфыпс уэстат атlэ?- жиlэри.
 
- Уи кlапсэшхуэр си деж щыlэху лъхуэри арэфыпс къилъхуащ. Къэзылъхуар ууейуэ щыщыткlэ, къилъхуари ууейщ - щыжиIэм, зыри къыпимыдзыжу нэпсеижьым арэфыпсри Iихащ.
 
ПIалъэ заул дэкlа иужь, Хъуэжэ аргуэру хьэхуу къыlихащ. Ауэ иджы кlапсэшхуэр зейм иримытыжурэ зэман куэд дэкlат. Зы махуэ гуэрым кlапсэшхуэр зей лlыр губжьауэ къакlуэри Хъуэжэ къыфIэнащ:
 
- Хьэху къыщыпщтэкlэ, и чэзум зэрептыжыпхъэри пщIэн хуейщl- жиlэри. Хъуэжэи нэщхъейуэ жиlащ:
 
- Къысхуэгъэгъу, цIыхум сещыхьэкIуэну сфlэфIкъыми, аращ алъандэрэ сыныщIэмыкlуэфар: уи кlапсэшхуэр лъхугъэм зэрилIыкlрэ нобэ махуищ мэхъу, Тхьэм хьэдрыхэфI кърит!- жиlэри къаблэмкlэ зигъазэри дыуэ ищlу щlидзащ.
 
Кlапсэшхуэр зей лlыр къэгубжьыпащ:
 
- Уи щхьэр къэгъэпцlэж абыкlэ, хэт илъэгъуа псэ зыlумыт кlапсэшхуэр лlэуэ,- жиlэу щыкIийм, абы бгъэдыхьэри щэхуу жриlащ:
 
- Кlапсэшхуэм арэфыпс къыщилъхукlэ, сыт ар лIэнкlэ щIэмыхъур?!
 
 
 
Кlыфlщи, псысэр сигъэлъагъуркъым
 
 
Мэкъуауэхэр пщыхьэщхьэм шхауэ пщыIэм щхьэж и занщIэкlэ загъэукlурияуэ загъэпсэхурт, зыгуэрым псысэ гъэщIэгъуэн жиIэрт. Псори абы дихьэхауэ зыдедаlуэм, зыгуэр къыхэкIиикlащ.
 
- Кхъыlэ, а мафlэр зэщIэвгъэст, кlыфlщи, псысэр сигъэлъагъуркъым,- жиlэри.
 
Щхьэусыгъуэ мыхъун зыщIым хужаlэ.
 
 
 
Лыр Iуэхутэкъым, цейр имыуlащэрэт
 
 
Зыгуэр цей щlэрыпс щыгъыу хьэщlапlэ къикlыжу уэрамым къыздрикlуэжым, пщlантlэ гуэрым хьэ бзаджэ къыдэжри лIым и лъэнкlапlэр иуlащ, цеикlэри тIэкlу зэIитхъащ. ЛIыр и унэ къэкlуэжауэ къыщыщlар и фызым щригъэлъагъум: 
 
- Лыр Iуэхутэкъым, цейр имыуlэгъащэрэт,- жиlащ фызым.
 
 
 
Лъэпщ и Хьэпцlей кlуэкlэ
 
 
Лъэпщ и цlэу Алъхъохэ пщылI гуэр яIэт. 
 
- Пщэдей Хьэпцlей узгъэкlуэнущ, Лъэпщ! - жиlащ пщым.
 
«Пщэдджыжь сыщокlуэнукlэ, ныжэбэ сыкlуэрэ сыкъэкlуэжмэ, щхьэ мыхъурэl» - жиlэри Лъэпщ жэщым Хьэпцlей кlуэри къэкlуэжащ.
 
Пщэдджыжьым Лъэпщыр пщым къриджэу Хьэпцlей щIэкlуэнумкlэ унафэ хуищI щыхъум: 
 
- А жыхуэпIэм ныжэбэ сыкlуэри сыкъэкlуэжамэ,- жиlащ Лъэпщ. ПщIэншэрыкlуэу хьэулейм хужаlэ.
 
 
 
Лъэпщ и уадэр къытихуэ
 
 
Лъэпщ зэ и уадэжьыр къищтэри къауэри и уадэр зытехуа щIыр шу зытес дэхуэну жьэдитхъуащ. Аращ иджири къэсыхукIэ "Лъэпщ и уадэр къытихуэ" щIыжаIэр. 
 
 
 
Лlам унафэ ищlыжыркъым
 
 
Къэзанокъуэ Жэбагъы щылIэм и фызыр бгъэдыхьэри еупщlащ: 
 
- Сэ дауэ сыпсэуну, сыт унафэу къысхуэпщlрэ?
 
- Сэ уи унафэ сщIыну си Iуэху пхэлъыжкъым. Лlам унафэ ищIыжыркъым. 
 
 
 
Мо джатэр къыпыхунурэ си къуэм и нэр ирищlынущ!
 
 
Хъыджэбзыжьыр щысурэ зэуэ къыщиудри гъуэгащ.
 
- Кыпщыщlаp сыт?- жаlэу щеупщIым:
 
- Сэ саша нэужь, къуэ цIыкlу згъуэтынущ. Си къуэ цIыкlур сlыгъыу сыкъэкlуэжмэ, мо джатэр къыпыхунурэ и нэр ирищIынущи, аращ сыщlэгъыр, - жиlащ пасэрей хъыджэбзыжьым.
 
Къэмыхъуххэнум щышынэурэ гузавэм хужаlэу къэнащ.
 
 
 
Мо слъагъур къэсмэ, диуфэнщlынущ ...
 
 
Хьэндыркъуакъуэжьыр джэуэ псы Iуфэм еплъэкlри уэшхышхуэ къакIуэрт. 
 
- Мо слъагъур къэсмэ, диуфэнщIынущ, ауэ ди тхьэмыщкIапlэ дисыжынщ! - жиIэри «жьгъумпI» жиIэу псы м хэпкlэжащ. Гугъуехь цIык!ум зыпыIуидз фIэщIу гугъехьышхуэм зыхэзыдзэм хужаIэ. 
 
 
 
Мыбы из махъсымэ сиlатэмэ, фезгъэфэнт ...
 
 
ЛIыжь гуэр джэдхэр игъашхэу пщIантIэм здыдэтым, IэщэкIэ зэщIэузэда шу гуп бжыхьхэр иращIыкIыу, хьэхэр ягъэбанэу куэбжэмкIэ зэрыблэхащ. Я къуейщlеягъэм щхьэкlэ лIыжьым абыхэм къаригъэгъазэу яшхыдэну хуежьат: 
 
- Уэ-хьэ-хьэей къэвгъазэ! Къэвмыгъазэмэ, фылIыгъэншэщ! - ящIэгуоуащ ар шухэм.
 
Макъ пхъашэр щызэхахым. шухэм къагъэзащ. АрщхьэкIэ, джэдым яхэт Хъуэжэр къыщилъагъум, къебгъэрыкIуэри зыр къыщIэкlиящ: 
 
ЛIо, лlыжь цIыкlу, укъыткIэлъыкlийуэ къыщIэдбгъэгъэзар?! Уи кIэ мафIэ щIэнамэ, къащтэ, пызупщIынщ! - жиlэу и къамэр къыщрипхъуэтым, лIыжь цIыкум щыкъун зэрылъа фалъэ фIейр ишийри: 
 
- Хьэуэ, си щlалэхэ, мафIи къысщIэнакъым, мыбы из махъсымэ сиIатэмэ, фезгъэфэнт, фызэрыщIалэфIым щхьэкIэ жысIэри, къывэзгъэгъэзауэ арат- жиIащ шынэжри.
 
 
 
Мылажьэ ягъашхэркъым ...
 
 
Пщыжь гуэрым пхъу дахэ дыдэ иIэт. «Шы дахэмыжэ» жыхуаIэм хуэдэу, дахэ щхьэкlэ, Iуэху ищIэфыртэкъым. ЖьыщIэфыртэкъым, дыжэфыртэкъым, пщэфIэфыртэкъым. Пщым ипхъу дахэм псори къылъыхъурт, ауэ, и ныкъусаныгъэр къызэращIэу, кlэбгъу защIырти зыlурагъэхыжырт.
 
ИкIэм икIэжым, и щхьэ закъуэ и лъакъуитlу псэу щIалэ тхьэмыщкIэжь гуэр щыIэти, ар къылъыхъуащ. 
 
Пщыри егупсысри «зыми имышэу къыдэнэж нэхърэ нэхъыфIщ» жиlэщ игукIи къритащ.
 
Пщым и пхъум и Iэпэр щlалэжьым иубыдри и унэ къишэри къэкIуэжащ.
 
- Мыдэ къеплъ,узэрыпщэфIэнур мыпхуэдэущ,- жиIэри нысащlэр иригъэплъурэ и лlыр пщэфlащ. Иужькlэ тIури етIысылIэри зэдэшхащ.
 
- Иджы сэ мэз сокIуэ. Уэ упщэфIауэ, си шхыныр хьэзыру, хуабэу сыкъригъэхьэлlэж!- жиlэри лlыр мэз кlуащ.
 
Пщыхьэщхьэм фызым зыри имыщIауэ, унэм шхын дзэкъэгъуэ щIэмылъу кърихьэлIэжащ.
 
ЛIым и lэщхьэлъащхьэ дрихьейри пщэфlащ, ипщэфlари езыр бгъэдэтlысхьэри зы дзэкъэгъуэ къыхуимыгъанэу ишхыжащ.
 
КъыкIэлъыкlуэ пщэдджыжьми, аргуэрыжьти, езыр пщэфlэжри и фызыр къеплъу щысурэ ипщэфlар ишхыжащ. 
 
- Мес мо уэщыр къэпщтэнурэ пхъэ пкъутэнущ, ар унэм къэпхьынурэ мафlэ пщlынущ. АбыкIэ упщэфlауэ си шхыныр хьэзыру сыкъэбгъэсыжмэ, тlури детlысылIэнурэ Iэфlу дызэдэшхэнущ!- жиIэр езым витIыр щlищlэри мэкъушэ кIуащ.
 
НысащIэр мэжэлlапэ щыхъум, уэщыр къищтэри пхъэ икъутэну къыщIэкlащ. Ентlыр гъурыжьым етIыркъыу бгъэдэту и адэр къыдыхьэри унэмкlэ щигъазэм, и пхъур еджащ:
 
- Дотэ, унэм умыкlуэу япэ щlыкlэ мы пхъэр къутэ. Мыбы мылажьэ ягъашхэркъым,- жиlэри.
 
 
 
Мыпхуэдизрэ думылъэу, сыфlэбгъэжынуми сыфlэбгъэжащэрэт
 
 
ЛIым и къуэр къедаlуэртэкъыми, игъэшынэн щхьэкlэ тридзауэ сэ тlыгyp и пщэм дилъэрт: 
 
- УкъызэмыдэlуэIуэмэ, уфlэзгъэжынущ!- жиlэурэ. 
 
- Мыпхуэдизрэ думылъэу, ди адэ, сыфlэбгъэжынуми, зэ сыфIэбгъэжащэрэт,- жиlащ и къуэм.
 
Ягъэшынэурэ зи щхьэ зрагъэужэгъум жиlэ псэлъафэу къэнэжащ.
 
 
 
Мыщафэ Iэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ, уи гъусэ ущыгугъыу мыщэм уемыбэн
 
 
Мыщафэ къыхуахьыну гуащэр ягъэгугъати, зэныбжьэгъуитI зызэрагъэпэщри кlуащ мэзым.
 
Куэдри къамыкlухьу мыщэр езыр къахуэзащ. Зыщрапщытым, мыщэр къахуилъащ. И ныбжьэгъур хьэшхыпIэм къринэри зыр къыщlэпхъуэжащ, адрейм и закъуэ къыщынэм, зэрыпэмылъэщынур ищlэри зигъэмэхащ. Мыщэм и лъэбжьанэмкlэ щlалэр къызэридзэкlащ, нызэридзэкlащ, кърилъэфэкlащ, арщхьэкlэ щlалэр бэуэжыртэкъым. Мыщэр щlалэм къепэмщ-непэмри мыпсэужу щыфIэщIым. Iукlыжащ, зэ къызэплъэкlыжри, щlалэм зыщимыгъэхъей мэзым хыхьэжащ. Щlалэр зыкъомрэ щылъа нэужь, къыщылъэтри и лъэ къызэрихькlэ къажэурэ жыг къуагъым къуэс и ныбжьэгъум къыбгъэдэлъэдэжащ. Къежьэжауэ; къыздэкlуэжым:
 
- А мыщэм и пэр уи тхьэкlумэм къыщыlуилъхьам, къыбжиlар сыт?- жиlэри еупщlащ.
 
- «Мыщафэ lэрымылъхьэм гуащэр щумыгъэгугъ, уи гъусэ ущыгугъыу мыщэм уемыбэн» къызжиlащ,- жиlащ щlалэм.
 
 
 
Нал Iунэр бэн Iунэ зыщlыж Тхьэр щыlэщ
 
 
Пщы залымым и гъукlэр иукIыну мурад ищlати, джэри шищэ я нал Iунэ зы жэщым ищlыну унафэ хуищlащ.
 
Гъукlэр нэщхъей дыдэу кlуэжри и унэ щlыхьэжащ пщым къыхуищlа унафэр и фыз дахэм ириlуэтылlэжащ.
 
- Атlэ а пщым фlыуэ ещlэ апхуэдиз нал Iунэ зы жэщым зэрыпхуэмыщlынур, ар уиукIыну щхьэусыгъуэ къилъыхъуэу арщ. Апхуэдэу щыщыткlэ, гъуэлъи укъыхэмыщту жей, нал Iунэр бэн Iунэ зыщlыж Тхьэр щыlэщ,- жиlэри фызым лlыр игъэгъуэлъыжащ.
 
Пщэдджыжьым гъукlэр къэмытэджауэ пlэм хэлъу пщым и пщылlхэм ящыщ зыгуэр къэсащ.
 
- Маржэ хъун, тэджи бэн Iунэ щlы, ди пщыр щыlэжкъым!- жиlэри.
 
Гъукlэр щlиукIыну фызым езы пщыр иукlауэ нэху къекlат. Псалъэфэр и тхыдэм къытекIащ.
 
 
 
Нэд мыкъу уврэ, нэд къуа зигъэщхърэ?
 
 
3ыгуэрым лlыщlэ къищтэри зэгъусэу мэкъуауэ кlуащ. Мэкъупlэм щынэсым, мэкъур зейм:
 
- 3э техьэгъуэ деуэнщи, итlанэ дышхэнщ! - жиlащ.
 
- Нэд мыкъу уврэ? Сеуэфынукъым,- жиlэри лlыщlэр етlысэхащ.
 
Мэкъур зейр гупсысэри «мыр фlыуэ шхэмэ, фlыуэ къысхуэлэжьэну къыщlэкIынщ» жиlэщ игукlи, пщафlэхэри тlури фlьгуэ шхащ. Шхэн зэраухыу:
 
- Нэд къуа зигъэщхърэ? Сэ сылэжьэфынукъымl- жиlэри лlыщlэр гъуэлъащ.
 
 
 
Парипых уихуэ
 
 
Парипыхыр щlыпlэцlэщ. Балъкъ Iуфэрэ Псыхъурей къуажэ щlыбымрэ я зэхуакурщ.
 
Къэбэрдейм къытеуауэ щыта тургъутхэр Парипых деж хьэлэч зэрыщащlыгъам псалъэжьыр къытекlащ.
 
 
 
Пасэрейм я шатэ шхыкlэ
 
 
Шатэр кхьуэщыным иту дапхъэ лъагэм тетти, ар кърахьэхыу зэрашхыным я акъыл хуэмыкlуэу, пкlэлъей ираупсеяуэ абыкlэ зырызыххэу дэжеймэ, мэжаджэр хагъапщlэмэ, къежэхыжурэ яшхт жари апхуэдэ шыпсэ щыlэщ.
 
Псалъэр абы къытекlауэ Iуэхущlэкlэ зымыщlэм хужаlэ.
 
 
 
Птlашэ и джэду ирисхьащ
 
 
Птlашэ и фызым джэдлыбжьэ ищlу пылъу и гъунэгъур къыщlыхьащ. Джэдым щыщ къыщlыхьам иригъэшхыну ПтIашэ хуейтэкъыми, джэд лыбжьэр къыпимыхыжыну и фызым нащхьэ хуищlащ. Фызри и лlым фlэлlыкlри къыщIыхьар щысыху шыуаныр къыпихакъым. Гъунэгъури Iуэхуншэти, уэршэрурэ жэщыр хэкIуэтэху щысащ. Ар щыщlэкIыжым: 
 
- Иджы дышхэнщ!- жаlэу шыуаныр къыщыпахыжым, джэд лыбжьэр фlамыщl ихъухьат.
 
 
 
Пцlымрэ пэжымрэ я зэхуакур плlалэщ
 
 
- Пцlымрэ пэжымрэ сыт я зэхуаку, Жэбагъы?- жаlэу щеупщlым:
 
- Плlалэщ!- жиlащ Жэбагъы. 
 
- Ар дауэ?- щыжаIэм, Жэбагъы и lэпхъуамбиплlым и нэмрэ тхьэкIумэмрэ я зэхуакум дилъхьэри: 
 
- Мыракъэ пэжымрэ пцIымрэ я зэхуакур? Нэм илъагъур пэжщ, тхьэкIумэм зэхихыр пцIыщ, сыту жыпlэмэ ялъагъур зэрамыхъуэкlыу зэикI яIуэтэжыркъым,- къажриIащ.
 
 
 
Сэ нэхъыпщ здэщыlэ сывмышэ!
 
 
Жанхъуэтыкъуэ Кушыку и уэлиигъуэу шу гуп и гъусэу къикIухьт. Пщыхьэщхьэм къуажэ гуэрым хьэщIапlэ щыдыхьэм, Кушыку жиIащ:
 
- Сэ нэхъыпщ здэщыIэ сывмышэ!
 
- Iэу, уэ нэхъыпщ щыIэ?- еупщIащ пщым и гъусэхэр.
 
- ЩыIэщ. Сабий зиIэ унагъуэ сыфшэмэ, ар сэ нэхърэ нэхъыпщщ. Сэ жысIэр къысхуамыщIэми хъунущ, ауэ са6ийм жиIэр хуамыщIэу хъунукъым,- жиIащ пщым.
 
 
 
Сэ сыщыlэжкъым ...
 
 
Агънокъуэр хьэщIапIэ къикIыжу мэжалIэрти, щышхэн мурад иIэу, гуащэжь гуэрым деж дыхьащ. Агънокъуэ джэгуакIуэр зэрыарар гуащэжьым имыщIэу шху гуащIэ дыдэрэ мырамысэ щIыIэрэ и нысэм къытригъэгъэувэри езыри къеупщIащ:
 
- Хэтхэ уащыщ, тIасэ?- жиIэри.
 
Агънокъуэм зыщыщыр жриIащ.
 
- А-на, уэ узмыцIыху щхьэкIэ, фи лъэпкъыр фIы дыдэу соцIыху. 3эш дапщэ фыхъурэ, тIасэ? - жери къеупщIащ аргуэру.
 
- 3эшищ дыхъут, ди анэ, ауэ абыхэм сэ сахыумыбжэж, нобэ щыщIэдзауэ сэ сыщыIэжкъым,- жиIащ Агънокъуэм нэщхъеи дыдэу.
 
- Сыт къэхъуар, си щIалэ? - жиIэу щIэупщIэм:
 
- Сэ мы уи шху гуащIэм сыкъемылыну, - щыжиIэм, зэрыджэгуакIуэр къицIыхури и нысэхэр пщэфIэну гуащэжьым унафэ ищIащ.
 
 
 
Си анэм зэрыжиIэу сумыщIу, си фызым зэрыжиIэу сыщI
 
 
ЩIалэ гуэрыр шэсу дэкIыху:
 
- Ди Тхьэ, си анэм зэрыжиlэу сумыщI, си фызым зэрыжиlэу сыщI - жиIэрт.
 
- Сыт апхуэдэу щlыжыпIэр?- жери щIалэм и гъусэр:
 
- Анэ мыгъуэр гумащlэщи, сежьамэ, сыкъэмысыжыну фlощI. Абрэджхэм сыкъаукIыу, хьэм сашхыу, псым ситхьэлэу жеlэри щысщ. Си фызым хъугъуэфIыгъуэхэр къысхуихьынурэ къэкlуэжынущ жеlэри гуфlэу къыспоплъэ,- жиIащ щlалэм.
 
 
 
Си пщыгъэм нэхърэ уи лIыгъэр сиIащэрэт
 
 
3эгуэрым Жанхъуэтыкъуэ Кушыку шу гъусэхэр иlэу гъуэгум здэкIуэм и къуажэм дэсхэм ящыщ лъхукъуэлI гуэр Кушыкур здэкlуэмкIэ къикlыжу къыхуэзащ.
 
3эрыхабзэти, пщым щыхуэзэм, игъэкlэрахъуэри и сэмэгурабгъумкlэ бгъурыувэри дежьащ, дэкlуэтэну.
 
Пщым «гъэзэж» къыжримыlэурэ кlуэрт. Лъхукъуэлlми пщым и гъусэу кlуэн и жагъуэт.
 
Пщым зыри жимыlэххэ щыхъум: 
 
- Лlо, Жанхъуэтыкъуэ, «гъэзэж» жыпlэркъыми? Сыlуэхуншэ уи гугъэ? - жиlэри и шым еуэри пщым и гъуэгур зэпиупщlу къыпижыхьри къигъэзэжащ.
 
Пщышхуэр лъхукъуэлlым къыкlэлъыплъри, жиlащ:
 
- Си пщыгъэм нэхърэ уи лlыгъэр сиIащэрэт!
 
 
 
Си щlалэгъуэми сыщIэгъуакъым
 
 
Лlыжьыр шым шэсыну и лъапэр лъэрыгъым ирилъхьэу зыщlэрыlа щхьэкlэ, мышэсыфу къыщехуэхыжым: 
 
- А, си щlалэгъуэ мыгъуэ!- жиIащ.
 
3иплъыхьри зыри щимылъагъум, - си щIалэгъуэми сымыщIэгъуаl - пидзыжащ.
 
 
 
Си Iэм данэ къыкlэрыпщIэу сыкъихьати, къыкlэрымыпщlэж сихъухьащ мы унагъуэм
 
 
Хъыджэбзыр щыдэсым и lэхэр пхъашэу щытащ. Яша нэужь нысащlэщ жаlэу ямыгъэлажьэурэ и lэхэр щабэ хъужати, нэхъыкIэ хъуа и гугъэу: «Си lэм данэ къыкlэрыпщlэу сыкъихьати, къыкIэрымыпщlэж сихъухьащ мы унэгъуэм»,- жиlэрти тхьэусыхэрт.
 
 
 
Согъэпцl, мышыуи жысlэнщи, шыугъи жысlэнщи, сыныщlэлъэдэнщи си пыlэри къыщlэзмыхыжмэ!
 
 
Щlалэжьыр lейуэ и фызым щышынырт. 3эгуэрым шхэуэ здэщысым: 
 
- Хьэнтхъупсыр мышыущ,- жиlащ щэху дыдэу. 
 
- Сыт мышыущ жыхуэпlэр? - жиlэу кlийуэ и фызыр къыщыбгъэдыхьэм, щlалэжьыр шынэри къыщыщlэжым, и пыlэр щхьэрыхуащ. Бжэlупэм деж увауэ жиIэрт: 
 
- СогъэпцI, мышыуи жысIэнщи, шыугъи жысlэнщи, сыныщlэлъэдэнщи си пыlэри къыщlэзмыхыжмэ.
 
 
 
Сыкъаплъэмэ, фэ цlапlэ къомыракъэ слъагъунур!
 
 
Лlыжьыр и псэм еджэу телът, и къуэжьхэр къеувэкlауэ щхьэщытт. ЛIыжьыр и къуэхэм яхуэарэзытэкъым.
 
- Уэ, ди адэ, мэуэ уи напlэ зэтехи, тlэкlу къаплъэт! – щыжраlэм:
 
- Сыкъаплъэмэ, фэ цlапlэ къомыракъэ слъэгъунур! – жиlащ лlыжьым.
 
 
 
Сыкъэушмэ, пщlыхьэпlэт!
 
 
Абрэдж гуэр гупым яхэсу ягъэхъахэр яхуиlуэтэж пэтрэ старшинэр хьэщlэщыбжэм lухьащ. Абрэджым и псалъэ макъыр щызэхихым, щlэмыхьэу бжэм кlэрыувэри кlэщlэдэlухьащ. Абрэджым иlуэтэжырт пащтыхьым и тетхэм я бийуэ зэрихьа лlыгъэхэр, полицейхэм зэрайзэуар, зэраlэщlэкlар.
 
«Мисс иджы гупыр щыхьэту къэзумысащ абрэдж хахуэр», - жиlэу старшинэм бжэр lуихри щlыхьащ., абрэджыр старшинэм къиlуплъэри къызэредэlуар зэуэ къищlэри:
 
- Сыкъэушмэ, пщlыхьэпlэт! – яжриlащ зи жьэ ущlауэ къедаlуэ гупым.
 
 
 
Сымаджэ нэпцl зищlурэ лlам нэхъей
 
 
Лlитl гум ису зздэкlуэм, япэкlэ плъэри хьэлъэ телъу лъэс гуэр кlуэуэ ялъэгъуащ.
 
- Мо лъэсым дызэрыщlыхьэу сивгъэтlысхьэ жиlэнурэ къыдэлъэlунущ. Апхуэдэу щыщыткlэ, сэ сымаджэ нэпцl зысщlынщы, сыгъуэлъынщ. Уэ, "сымаджэ илъщ, укъизгэтlысхьэ хъунукъым жыlи ныблэкl", - жиlэри зыр щlакlуэ зытрилъхьэри гум игъуэлъхьащ.
 
Гур кlуэурэ лъэсым щыщlыхьэм, «сивгъэтlысхьэ» - жиlэри къелъэlуащ.
 
- Хъунукъым, сымаджэ хьэлъэ илъщ, - жиlэри блэкlащ.
 
Ауэрэ кlуэуэ къызэплъэкlри, лъэсыр щымылэгъужым и гъусэм еджащ: - Тэдж, лъэсым дыкъилъэгъужкъым, - жиlэу.
 
Арщхьэкlэ и гъусэр къыщымытэджыжыххэм, щlакlуэ кlапэр къиlэтмэ – «сымаджэр» лlат.
 
 
 
Тхьэмыщкlэр ди деж къэмыкlуэмэ, дэнэ кlуэн!
 
 
Увыжыкъуэ лlыжьым пхъурылъхум къилъхужауэ зы lыхьлы гуэр яшауэ иlэт. А лlыжьми фlэкlа абы ади, Ани, lыхьлы зыбгъэдыхьэн иlэтэкъым.
 
Зэгуэрым дыщ палъэу иlэу лlыжьым деж пхъурылъхур къэкlуэжащ.
 
- Гуащэпагуэ къокlуэж! – жраlащ лlыжьым.
 
- Сыт къэзыхужыр, емынэм къихужрэ? – иlэу лlыжьыр хъущlащ.
 
- Мати пхъуанти иту зэгъэпэщауэ гукlэ къашэж! – щыжраlэм:
 
- Фыжи, куэбжэр lуфх, тхьэмыщкlэр ди деж къэмыкlуэмэ, дэнэ кlуэн? – жиlащ лlыжьым.
 
 
 
Тхьэрыlуэ хъуамэ дыхэкlащ
 
 
Дыгъу lуэхукlэ ягъэкъуаншэу щlалэ гуэрым судым иратат. !уэхур къыщаlэтыну махуэмрэ зэрыхэплъэну щlыкlэмрэ зргъэщlауэ и адэр къыдыхьэжри:
 
- Уи !уэхур, щlалэ, тхьэрыlуэкlэ ищlэнущ, - щыжиlэм:
 
- Тхьэрыlуэ хъуамэ дыхэкlащ, ди адэ, - жиlэри щlалэр гуфlащ.
 
Пэжыгъэ зыхэмылъ цlыхум хужаlэ.
 
 
 
Уэ жыпlэнур жыпlэху, хьэм бадзищэ идриящ
 
 
И анэр и къуэм еущийрт. И къуэр и анэм едаlуэ хуэдэурэ щыст. Анэм щиухым къуэр къэпсалъэри:
 
- Уэ, ди анэ! Уэ жыпlэнур жыпlэху, хьэм бадзищэ идриящ! – жиlащ.
 
Щlалэр и анэм жиlэм емыдаlуэу, хьэм къиубыд бадзэхэр ибжу щысащ.
 
Ущие зыгурымыlуэм, мыдаlуэм хужаlэ
 
 
 
Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт
 
 
Зэтlуанитlым я лlыр лlауэ ягъейрт.
 
- Нобэрей махуэр сыту гукъутэгъуэшхуэ! – гъуэгыуурэ нэхъыщlэм щыжиlэм:
 
- Уэ укъыщаша махуэр нэхъ гукъутэгъуэшхуэт нобэ нэхърэ, - жиlащ нэхъыжым.
 
 
 
Удэлъейми, уоlуэ, укъелъыхми, уоlуэ
 
 
Зыгуэрым шитl иlэти щхьэlуом трищlауэ мэшыр иlуэрт. Шитlым язым жагъын иlэти, дэлъейрт, къелъыхырт, зиукlыжт. Зейр еплъри:
 
- Удэлъейми, уоlуэ, укъелъыхми, уоlуэ! – жиlащ.
 
«УмыщIэу мыхъуну Iуэхур зумыгъанэу, уемытхауэу пщIэн хуейщ» жыхуиIэщ.
 
 
 
Уи благъэр бий пщlымэ, уи бийм благъэ хуэхъунщ
 
 
Зы дыгъужьрэ зы мэлыхъуэхьэрэ зэгъусэу къакIvхь бажэм щилъагъум игъэщIэгъуащ, ябгъэдыхьэри яупщIащ:
 
- Мыр сыт гъэщIэгъvэн, игъащIэ лъандэрэ фызэбийщ. Иджы ныбжьэгъу фызэхvэхъуныр сытым къыхэфха?
 
- АтIэ, мыдэ къэдаIуэ,- жиIащ хьэм.- мы си гъусэ дыгъужыр сэ схъvмэ мэлым ныхэлъадэри зы мэл ирихьэжьащ. Ар къыщезгъэнэнv си лъэ къызэрихькIэ сыкIэлъыщIэпхъуат, ауэ сылъэшIыхьакъым. Абы щхьэкIэ лажьэ симыIэу мэлыхъуэр Iейуэ къызэуати, абы и бийм благъэ зыхуэсщIащ.
 
 
 
УкъизыгъэкIуэти узыгъэкIуэтэжи диlэщ
 
 
Щlалэ тхьэмыщкIэ дыдэ гуэр щыIэт, лъэпкъи жэпкъи имыIэу, мылъкуи былыми бгъэдэмылъу. ЩIалэр бжьыфIэт, къабзэт, и нэ къэттэкъым, и Iэ къэттэкъым, ауэ тхьэмыщкIэти, зыми ипхъу къритыртэкъым. Щымыхъум, хамэ къуажэ кIуэри абы игу ирихьу хъыджэбз гуэр къыщигъуэтащ. 
 
- Сыбдэкlуэнщ, ауэ мылъкуу сыт уиIэ?- къеупщlащ хъыджэбзыр. 
 
- Сэ мылъку куэд сиIэкъым, ауэ ди гъащIэ псокIэ дрикъуну укъизыгъэкIуэти узыгъэкIуэтэжи сиIэщ,- жриIащ.
 
Ар зы гъэщIэгъуэн гуэр и гугъэри хъыджэбзыр къыдэкlуащ. КъыздэкIуам унэм зыри щIэлътэкъым, пщIантIэм зыри дэттэкъым.
 
НысащIэм куэдрэ зиплъыхьащ укъизыгъэкIуэтрэ узыгъэкIуэтэжрэ къилъагъун и мураду, ауэ, щимылъагъум, хуэмышэчыжу и лIым еупщIащ.
 
ЛIыр щIэкIри хьэуазэ Iэмбатэ къыщIихьэри жьэгум дилъхьащ. И нысащIэр пэригъэтlысхьэщ, езыри бгъурытIысхьэжри хьэуазэм мафIэ щIидзащ. МафIэр ину къыщызэщIэнэм, къису хуежьэри тIури къикIуэтащ, мафIэ бзийр щыужьыхыжым, тIури кIуэтэжри гъунэгъуу eтlысылlэжащ. 
 
- Мис аращ «укъизыгъэкIуэти узыгъэкIуэтэжи» жыхуаIэр!- жиlащ лIым.
 
Зыри зимыIэ тхьэмыщкIэм ауаныщlу хужаIэу щытащ.
 
 
 
Умыщхьэхыу сыту упсэлъэфрэ?
 
 
Пащтыхь гуэрым унафэ ищlат: къэралым щхьэхынэу исым хэплъыхьу я нэхъ щхьэхынэ дыдэу тIy къыхуашэну. Пащтыхьым жиlар унафэти, щхьэхынэу къэралым исым хэплъыхьри нэхъ щхьэхынэ дыдэу тIy къыхахри къыхуашащ. ТIури къэтIысын щхьэхыу плlаплlэу гум илът. Пащтыхьыр къыщIэкlри еплъащ, унафэ ищlри гум кърыригъэхри унэ нэщI гуэрым щlригъэлъхьащ. ЯщIэм кlэлъыплъыну плъакlуи Iуигъэувэжащ. Жэщ куэдрэ махуэ куэдкlэ плъакIуэр якIэлыплъащ, арщхьэкIэ щхьэхынитIри щылът замыгъэхъейуэ.
 
ИтIанэ пащтыхьым унафэ ищIащ ахэр зыщIэлъ унэм мафlэ щlадзэну.
 
МафIэр кlуэурэ зым деж нэсри и лым еIэ щыхъум:
 
- Си гугъэмкlэ, мафlэ къытщlадзащ, - жиlащ, зимыгъэхъеуйэ здэщылъым.
 
- Умыщхьэхыу сыту упсэлъэфрэ? – жиlащ адрейр къэпсалъэри.
 
 
 
Упсэумэ, сэ схуэдэ ухъунщ, улlэмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ! 
 
 
Лlыжь набгъэр здэкlуэм шы щхьэ къупщхьэм игъэлъэпэрапэри джэлащ. ЛIыжьым зыгъэлъэпэрэпа къупщхьэжьыр къищтауэ зэпиlэбыхьырт. Лlыжыыр зэрылъэпэрэпар щlалэ гурбиян гуэрым илъагъури:
 
- Къэпщтамкlэ сыздэгъэгуашэ, тхьэмадэ!- жиlащ щIэнакlэу.
 
- УкъысщIэмынакlэ, щlалэ! Упсэумэ, сэ cхуэдэ ухъунщ, улIэмэ, мыбы хуэдэ ухъунщ! - жиlэри къупщхьэр лъэныкъуэкlэ lуидзащ.
 
 
 
Ухэныпэ нэхърэ лъэпхъуамбыщIэ
 
 
Зы унагъуэ гуэрым хьэщlэ къахуэкlуати, ныш яукlар къанэ щымыlэу хьэщIэхэмрэ хэгъэрейхэмрэ яшхри зэбгрыкlыжащ. Лэпсым къыхэнауэ зы лъэпхъуамбыщlэ закъуэ нысэм къигъуэтыжауэ егъуу здэщысым, и гуащэжьым къилъагъури:
 
- Аркъым, нысэ, лыр псори Iэнэм тумылъхьэу уи Iыхьэ къэбгъанэртэкъэ, лъэпхъуамбыщIэм сыт къыпхуищIэн? - жиlащ.
 
- ХьэщIэхэм я eмыкly къэдмыхьэмэ, сэ сыхэнакъым. Ухэныпэ нэхърэ лъэпхъуамбыщlэри Iыхьэщ,~ жиlащ нысэ губзыгъэм.
 
 
 
Фи уэншэкум и ипщхьэпIэр сыгъэлъагъу
 
 
Выкхъэ Шухьиб хьэщlапIэ щыIэу бысымымрэ езымрэ уэршэрурэ жэщыбг нэгъунэ щысауэ:
 
- Гъуэлъи зыгъэпсэху, си хьэщIэ!- жиIэри бысым лlыжьыр щIэкIыжащ. Шухьиб гъуэлъыжыну щыхуежьэм, хьэщlэщ гъуэлъыпIэм уэншэку фIэкIа шхыIэни щхьэнти имылъу къыщlэкIащ. ШхыIэн къыхуахьынкIэ гугъэу, пэплъэу зыкъомрэ щысыжащ. Щымыхъум щIэкlри бысымым еджащ:
 
- Уэ, тхьэмадэ, кхъыIэ, накIуи фи уэншэкум и ипщхьэпlэр сыгъэлъагъу! - жиlэри.
 
 
 
Хэди, бжэныр къыхэх, мэлыр къыхэпхми, уэстынукъым
 
 
Я адэм къыщIэна мылъкур зэкъуэшитlыр щызэхэкIым ягуэшт. Мылъкур псори ягуэшауэ къэнар зы бжэнрэ зы мэлрэт. 
 
- Хэди, бжэныр къыхэх, мэлыр къыхэпхми, уэстынукъым!- жиlащ нэхъыжьым.
 
«Сыхагъадэ» жыпlэу уи мыIыхьэ къыхэпх хъунукъым», е «сыхагъадэ» жыпIэу къыуамытын къыхыумых» жыхуиIэщ.
 
 
 
Хущхьэ къуэпс зэтащ
 
 
- Гуащэ гуныкъуэгъуэншэ деж сыкIуэнщ,- жиlэри зэгуэрым Хъуэжэ ежьащ. Кlуэмэ, кlуэурэ, я гъунэгъу къуажэпщым и фыз гуащэм деж нэсри щlыхьащ. 
 
- Гуащэ гуныкъуэгъуэншэ деж сыкlуэнщи, тIэкlу зытезгъэунщ жысlэри сыкъэкlуащ, гуащэ! - жриlащ.
 
Ар пщым и фlызым щызэхихым, хэгупсысыхьри къыжриlащ:
 
- Сэ къысфlощI сэ нэхърэ нэхъ гуныкъуэгъуэшхуэ зиlэ щымыlэу.
 
Хъуэжэ ар щызэхихым, щIэупщlащ, игъэщIагъуэу: 
 
- Iэу, ар дауэ, сыт гуащэм гуныкъуэгъуэу уиlэнур. 
 
- Сэ гуныкъуэгъуэ симыIэмэ, хэт зиIэр,- жиlэри къыщlидзащ гуащэм. - Зэгуэрым сэ сыхущхьащ, си хущхьэгъуэм кърихьэлlэу ди пщылI щlалэ гуэри хущхьащ. «Фи хущхьэгъуэр щIызэтехуар а пщылI щlалэм узэрешэри аращ» жиIэри пщылI щlалэр иукIащ си лIым. Хьэдэр щIригъалъхьэркъым, жэщым си пIэм къыхрегъалъхьэ, махуэм лъэщIэсым щIрегъалъхьэ. Мис абы нэхъ гуныкъуэгъуэ сыт щыIэ, «пщылlхэр фIыуэ уолъагъу» жери къыс­щхьэщолъадэр сиукIыну. 
 
- АтIэ умыгузавэ абы щхьэкIэ, сэ пщхьэщысхынщ уи гуныкъуэгъур. Сэ пщым и деж сыкъэкIуэнщ, сыуэршэру ар хущхьэху сыщысынщ. Иужькlэ ар зэрыхущхьэу сэри зызгъэхущхьэнщ. Уэ къэуви, жеIэ:. «Сэ пщылIым сыхухэтмэ, уэри Хъуэжэ ухухэтщи, арщ ущIэхущхьэр», жыlи.
 
ЗэрыжаIати, апхуэдэу ящI. Ар зэрилъагъуу гуащэр къыщолъэтри и лIым йохъурджауэ: 
 
- Сэ пщылIыр къысхухэтмэ, уэри Хъуэжэ къыпхухэтщи, аращ фи хущхьэгъуэр щIызэтехуар.
 
Ар игу темыхуэу пщыр къыщолъэт гуащэр иукIыну, арщхьэкlэ Хъуэжэ Iэжьэгъу мэхъу.
 
- Зэ умыпIащIэ, зиусхьэн, ямыгъэпсалъэ цIыхy яукIыркым. Хущхьэ къуэпс зэтащ. Сэ жысIэр пцIыщ уэ пщэдей Iуащхьэм къытеувэ, цIыхухэр зэхуэгъэси тэлайкIэ къахэпсэлъыхь, иужькIэ ину зыгъэхущхьи, абдеж зи гyp етауэ къоплъ псори мыхущхьэмэ.
 
ЕтIуанэ махуэм пщыр Iуащхьэм къытоувэри зэхуешэс, къахопеэлъыхь тэлайкIи иужьым ину зегъэхущхьэ, Хъуэжэ игъэIуща псори абы дохущхьэ.
 
Пщым ар щилъагъукIэ, Хъуэжэ жиIар и фIэщ мэхъури, и гуащэм йолъэIу ириха лейр къыхуигъэгъуну, пщылIри щIрегъалъхьэри сын дахи хухрегъасэ.
 
 
 
Хъуэжэ и бэджынэ
 
 
Хъуэжэ хьэщIапIэ щыIэу и гъащIэм имылъэгъуа шхыныгъуэ хьэлэмэт гуэр кърагъэшхат: хыв шатэ гъэвэжам хугу гъэлыгъуа хьэжыгъэр хэудэжауэ. А шхыныгъуэм зэреджэр бэджыэт.
 
Бэджынэр Хъуэжэ хуабжьу игу ирихьати, абы и щIыкIэмрэ и цIэмрэ унэгуащэм жригъэIэри къежьэжащ. KъыщыкIуэжым шхыным и цIэр щымыгъупщэжын папщIэ, «бэджынэ», «бэджынэ», «бэджынэ» жиIэурэ къэкIуэжырт.
 
УэрамымкIэ къыздрикIуэжым, уэшх ужьти, Хъуэжэ цIантхъуэри щыджалэм, шхыным и цIэр щыгъупщэжащ. Ар гупсысэщ, гупсысэри шхыным и цIэр къыхуэгупсысыжакъым, тригъэзэжу щIэупщIэжынри фIэемыкIу хъури и щхьэр фIэхуауэ щIымкIэ еплъыхыу увыжащ.
 
А дыдэм шу гуп блэкIырти, къеупщIащ:
 
- ЛIо, Хъуэжэ, сыту хуабжьу ухэплъэрэ, уфIэкIуэдаIа?- жаIэри. - Тхьэм фигъэпсо, гу лъыфтащ щIам, - дыщэ кIанитI сIыгъати, сIэпыхури мы ятIэм хэхуащи, згъуэтыжкъым. Къэзыгъуэтыжым дыщэ кIанитIым языр естынт,- щажриIэм, лIыхэр шыхэм къепсыхри лъыхъуэу щIадзащ. ЯтIэм хэмыхуа дыщэр къагъуэтыжынт - лIыхэм ятIэр зэIащlэурэ хьэрэшотIэм хуэдэ ящIат. ИужькIэ лIыхэм ящыщ зыгуэр къэпсалъэри:
 
- Тхьэ дыгъаIуэ, Хъуэжэ, мы ятIэр зэIыдбгъащIэурэ бэджынэ дыбгъэщIакIэ!- щыжиIэм, Хъуэжэ къэгуфIэри: 
 
- Къэзгъуэтыжащ, къэзгъуэтыжащ! Бэджынэ, бэджынэ,- жиIэурэ къежьэжащ.
 
 
 
ШыдыкIэ пыупщI
 
 
ЛIыжь гуэрым и шыдыжьыр япэм иту мэзым къыздикIыжым, и цlыхугъэ гуэр къыхуэзэри къеупщIащ: 
 
- Дэнэ укъикlыжрэ?- жиlэри. 
 
- Си шыдыжьыр мэзым ехури и кlэр щыпызупщlауэ къызохуж!- жриlащ aбы лIыжьым. 
 
- Iэу, мэзым нэс абы щхьэкlэ умыхуу уи пщlантIэ щыпыбупщlыжамэ, хъунутэкъэ?- игъэщlэгъуащ адрейм. 
 
- УгъэщIэгъуэнщ уэ. ПщlантIэм щыпызупщIыну сыхуежьатэмэ, хьэблэр къызэхуэсынти, хэт. «кlэщlу поупщI», хэти «кlыхьу къогъанэ» жаIэурэ сагъэбэмпIэнут. А бэлыхь къом сыхэмыту мэзым схури сызэрегуакIуэу пызупщIауэ къызохуж,-жиIэри лIыжьым къежьэжащ. «СызэрегуакIуэу сщIащ» жыхуиIэщ.
 
 
 
Хьэтыхъу и дыгъужьищэ
 
 
- ДыIъуаеээ мэз сыщыкIуам дыгъужьищэ слъэгъуащ,- жиlащ Хьэтыхъу, гyпым яхыхьэри. 
 
- Щыгъэт, Тхьэм щхьэкIэ, дыгъужьищэ зэгъусэу дунейм теткъым - жаIэри гупыр зэщIэдыхьэшхащ.
 
- Тхьэ сIуэнщ, щэ мыхъуми, щэ ныкъуэ хъунтэм.-жиIащ Хьэтыхъу.
 
- ЖиIэр сыт делагъэ, дыгъужь щэ ныкъуэ щIэскъым ди мэзым, - къыхуидакъым зыгуэрым.
 
Гупыр аргуэру зэщIэдыхьэшхащ. 
 
- Сыт фыщlэдыхьэшхыр? Тхьэ фхуэсlуэнщ, щэ ныкъуэ мыхъуми, тlощIрэ пщIырэ хъунтэм! 
 
- КIэрыгъэху, Хьэтыхъу, кlэрыгъэху. Апхуэдиз дыгъужь зэгъусэу хэт илъэгъуа? 
 
- Зы мыхъуам, дыгъужьипщI хъунтэм. 
 
- Тхьэ дыгъыlэ, пцIыкlэ, Хьэтыхъу, кIэрыгъэху. 
 
- АтIэ сыт пабжьэр къэзыгъэсысар?!- жиlащ Хьэтыхъу.
 
Езыгъэлейм ауаныщIу хужаlэ.
 
 
 
Шабзэкъур сыткlэ къэпщэхуа?
 
 
ЛIыжь тхышэр уэрамымкIэ блэкI пэтрэ щIалэ гурбияным щилъагъум:
 
- Уэ, тхьэмадэ, шабзэкъур сыткIэ къэпщэхуа?- жиIэри ещащ.
 
- Ей, си щIалэ, си щIалэ, Тхьэм фIыкIэ унигъэс уэри си ныбжь унэсмэ, зыри щIумыту къыуатынщ - жиIащ лlыжъым.
 
 
 
Шхури сошхри, шатэр тызошхыхьыж
 
 
ДжэгуакIуэр унагъуэ гуэрым я деж кIуауэ гушыIэу здэщIэсым, унэгуащэр къеупщIащ:
 
- Шху пшхын, хьэмэрэ шатэ пшхын? - жиIэри.
 
- Шхури сошхри, шатэри тызошхыхыж!-жиIащ джэгуакIуэм.
 
lусыр Iэнэм къытримылъхьэу «Сыт пшхын?» жиIэу щIэупщIэр ауан иращIу псэлъафэщ.
 
 
 
Щам и бжыхь нрегъэкlуэкl
 
 
Щамыр и цIэт, езыр Астемырхэ ящыщт. Мы Щам хьэрычэтрэ зэфIэгъэкIрэ имыIэу, и гъащIэр тхьэмыщкIэу ирихьэкIащ. ЩIымахуэ гуэрым пхъэгъэсын имыIэу къыщIэнэри гузэвэху, чыху IэплIэ къыдичу и щIапIэр къызэрыхухьа бжыхьыр игъэсыжати, псэлъафэр абы къытекIащ.
 
 
 
Щхьэр хъужмэ, ныбэр узыжынкъым
 
 
Индрис махуэ гуэрым Хъуэжэ деж къыщIыхьащ:
 
- Уа, Хъуэжэ, си ныбэр схуэбгъэхъужтэмэ ... Дыгъуасэ кIапэ мывэрэ пхъэщхьэмыщхьэ цIынэрэ сшхати, ныбэ уз сищlауэ нэху щыху сигъэжеякъым, хущхъуэ гуэр уимыlэу пlэрэ? - жиlэри.
 
Хъуэжэ зыгуэрхэр щэхуу къибжурэ, Индрис и щхьэм епщэу щlидзащ. 
 
- Зи узыгъуэ кlуэдын Хъуэжэ, си щхьэм лажьэ иIэкъым, си ныбэращ узэпщэнур, - жеlэ зи ныбэ къыхэлъадэ Индрис.
 
- Сызэпщэр сэ сощlэж. Ныбэм сыт и лажьэ, лажьэ зиlэр зэдэпшх хъунумрэ мыхъунумрэ зэхэзымыгъэкIыфар арщ. Щхьэр хъужмэ, ныбэр узыжынкъым,- жиlащ Хъуэжэ.
 
 
 
Щхьэр къэхь жаlамэ, пыlэр къэхь 
 
 
А уи бийм и щхьэ къозгъэхьынщ, си щlалэ! - жиlэри Сэтэней Сосрыкъуэр зэщlиузадэри дигъэкlащ. Сосрыкъуэ Тотlэрэш и щхьэр къихри къэкlуэжащ. И анэ Сэтэней гуащэ деж щхьэр щыщIихьэм, къеуэри и къуэр къыщIихуащ:
 
- Щхьэр къэхь жаIэмэ, пыIэр къэхь!- жиIэри.
 
 
 
Iуэху цIыкIу щыIэкъым, лIы цIыкIу мыхъумэ
 
 
Къэзанокъуэ Жэбагъы ялъагъуну, акъыл къыпахыну щIыпlэ жыжьэ къикIауэ пщитI къэкIуат. Жэбагъы и унэр къагъуэту езым щыщlэупщlэм:
 
- Фызым и гъусэу бжьынепщIэри хадэм хэсщ,- къыжраIащ.
 
- Уэлэхьэ, зи фызым бжьын дэзыпщIэу хадэм хэсым сэ акъыл къыпысхынщ жысIэу семыпсэлъэн,- жиIэри зы пщым дигъэзыкIыжащ.
 
- Абы нэс сыкъикlауэ, сыту щытми, сымылъагъуу сымыкIуэжын,- жиIэри адрейр еблэгъащ.
 
- ХьэщIэ уиlэщ, Жэбагъы, - щыжраlэм, хадэм къикlыжри Жэбагъы хьэщlэм деж кIуащ. ХьэщIэм и гъусэм зэригъэзэжар Жэбагъым къыжриIащ.
 
- АтIэ псоми пlалъэ иlэщ. Сэри си сабиигъуэм чышым сытесу си ныбжьэгъу цlыкIухэм сахэтащ. Балигъ сыхъури шу шэсым сахэту си Iыхьэ ядэсщIащ. ПхъэIэщэкIыр clыгъыу сыващ, гъубжэ clыгъyy сыхащ, шэмэдж сIыгъыу мэкъу сеуащ. Жьы сыщыхъум, слъэкlыжыр арати, фызым бжьын дызопщIэ.
 
Iуэху цIыкIу щыlэкъым, лlы цIыкlу мыхъумэ,- жиIащ Жэбагъы.
 
Адыгэ Хабзэ