Хабзэ. Адыгэ псалъэжьхэр (ущииныгъэм, гъэсэныгъэм. щIэныгъэм теухуауэ) / Черкесские пословицы (о наставлении, воспитании, знании) - ХАБЗЭ

Вход  RSS

ХАБЗЭ

 

Псори Зыщ - псори Хыщ.   Хым и бзэр - зыбзэщ.   Хым и бзэр - Хабзэщ

Главная » Статьи » Статьи

Хабзэ. Адыгэ псалъэжьхэр (ущииныгъэм, гъэсэныгъэм. щIэныгъэм теухуауэ) / Черкесские пословицы (о наставлении, воспитании, знании)
 
А сигу, зыlэжьэ, а си жьэ, зубыд.
 
Абдж щыкъуейм лъапцlэу ухэмыувэ.
 
Абы бгым зыщидзыжмэ, уэ вийкlэ увэну? («Умыфыгъуэ, умыижэ» жыхуиlэщ).
 
Адыгэ и хьэщlэ быдапlэ исщ.
 
Адыгэ мыгъуэ шыгъурэ пlастэрэ.
 
Адыгэм и ныбэ егъэныкъуэри и шым и ныбэ ирегъэкъу.
 
Адыгэм и хьэщlэ и щlасэщ.
 
Адыгэм я нэхъ тхьэмыщкlэри бысымщ.
 
Адыгэр нэмысщ, урысыр насыпщ.
 
Адрыщlым ущlэдэумэ, мыдрыщlыр къыплъысынщ.
 
Ажалым пхъуантэ кlуэцlми укъыщигъуэтынщ. («Умыкъэрабгъэ» жыхуиlэщ).
 
Ажалым умылъыхъуэ, езым укъигъуэтынщ.
 
Акъыл зимыlэм насып иlэкъым.
 
Акъыл зимыlэм уэуейр ептын?! («Акъылыншэми удызекlуэфын хуейщ» жыхуиlэщ).
 
Акъыл зиlэм шыlэ иlэщ. Акъыл зиlэр еджэнкlэ ирикъуркъым.
 
Акъыл зиlэр акъылыншэми йочэнджэщ.
 
Акъыл зиlэр си щlыб ису къезухьэкl.
 
Акъылым и лъапсэр чэнджэщщ.
 
Акъылым уасэ иlэкъым, гъэсэныгъэм гъунэ иlэкъым.
 
Акъылыр къалэнкъым, хабзэр убзэнкъым.
 
Акъылыр лэндыщэщ, гъэсэныгъэр дыщэ жыгщ. (Лэндыщэ-дыщэ зэрылъ).
 
Акъылыр lуэхум и лъапсэщ.
 
Акъылыр ящэркъым, къащэхуркъым - зыхалъхьэ.
 
Акъылыфlэм делэми бзэ къыхуегъуэт.
 
Алыхьым ущыгугъми, умыбэлэрыгъ.
 
Алыхьым ущыгугъыу уи гугъэ умыгъэтlылъ.
 
Анэм лъэгу щlэтын зыхуэщl.
 
Анэм «сипхъу закъуэ и псэ» щыжиlэм, пхъуми «си псэ» жиlэу хуежьащ.
 
Анэмэтым хъейнэт ухуэмыхъу. («Дзыхь къыпхуащlу къыпlэщlалъхьэм уемынэцlыж» жыхуиlэщ. Х ъ е й н э т - епцlыжыныгъэ, енэцlыжыныгъэ).
 
Анэ зыщытхъур и бынщи, быныр зыгъэдахэр къабзагъэщ.
 
Ахъшэ мыбж зэlахыркъым.
 
Ахъшэр уи анэ къуитми, лъытэ.
 
Ахъшэр щэ бжыгъуэщ.
 
Бажэм и кlэр пlыгъыу тепыхьэ. («И кlэр зэрыпlыгъыу пlэщlэкlыжынкlэ хъунущ» жыхуиlэщ).
 
Бажэм сишх нэхърэ дыгъужьым срешх.
 
Банэ хуэдэ зэхэплъхьэр данэ хуэдэу зэхэпхыжынщи, данэ хуэдэ зэхэплъхьэр банэ хуэдэ зэхэпхыжынщ.
 
Банэ хуэдэу къэщтэж, данэ хуэдэу гъэтlылъыж.
 
Баш ягъэувами, уедэlуэн хуейщ.
 
Бэдж пэтрэ lэужь трах.
 
Бэлэрыгъым гъатхэр къыхуэлъэщ.
 
Бэлэрыгъыр бэлэрыгъауэ хуозэ.
 
Бэлэрыгъ и lыхьэр хьэм фlешх.
 
Бэлэрыгъыр гъэр мэхъу.
 
Бэрэ хашэ иш фlокlуэд.
 
Бгитlыр зэlущlэркъым, цlыхуитlыр зэlуощlэ.
 
Бгыр lэмалкlэ якъутэ.
 
Бгъащхъуэ гушхуар жьындум жьэхэхуэри ишхащ.
 
Бгъэр куэдрэ уэмэ, и дамэр мэкъутэ.
 
Бгъеям куэдрэ укlэлъымыгъыж.
 
Бгъуэ егъапщи, зэ пыупщl.
 
Бжэр lупха нэужь ущlеуlун щыlэжкъым.
 
Бжэщхьэlум нэмыс хьэдрыхэ нolyc.
 
Бжызоlэ, сипхъу, зэхэщlыкl, си нысэ.
 
Бзаджэ гъусэм мысэ уещl.
 
Бзаджэ къэзылъху и гуэн лъапэ щlетlэж.
 
Бзаджэ пщlауэ фlы ущымыгугъ.
 
Бзаджэ пщlэныр лlыгъэкъым, лlыгъэр фlы пщlэнырщ.
 
Бзаджэм и нэм хьэкъурт хущlэудэ.
 
Бзаджэм уи кlэ иубыдмэ, пыупщlи блэкl.
 
Бзаджэри дахэм егъэlумпlафlэ.
 
Бзаджэр уи пэшэгъумэ, уи анэ мыгъуэ хъунщ.
 
Бзаджэр унэхъущ, бзаджэм lущlэри унэхъущ.
 
Бзаджэр чэнджэщэгъу умыщl.
 
Бзылъхугъэ пшэрыхь хущанэ.
 
Бзуушхуэм бзу цlыкlур пэкlэцlыну зэlытхъащ.
 
Биижь умыгъэблагъи, уи адэ и благъэжь умыбгынэ.
 
Бийм ущысхьмэ, уlэгъэ ухъунщ.
 
Бийр къыпщытхъурей хъумэ, умыбэлэрыгъ.
 
Благъэжь бий умыщlи, псы жапlэжь унэ тумыщlыхь.
 
Блэбгъэкlым ухущlогъуэж.
 
Блэкlа хабзэжьым укъемыкъуж.
 
Блэкlам укlэлъымыджэ. («Хабзэжь кlуэдыжым зыкlэрумыщlэ» жыхуиlэщ).
 
Блэр зыгъэхуэбэжым йодзэкъэж.
 
Блэр мэжей жыпlэу и кlэм утемыувэ.
 
Блэр «пlыщlащ» жыпlэу и кlэм утемыувэ.
 
Блэр «пlыщlащ» жыпlэу уи гуфlакlэм думыгъэтlысхьэ.
 
Быдэ и анэ гъыркъым.
 
Былымым я нэхъ lэсэри сакъмэ, хьэм ишхкъым.
 
Быным къыщхьэщыж хабзэкъым.
 
Бысымыр хьэщlэм и lуэхутхьэбзащlэщ.
 
Вы ныш нэхърэ нэщхъыфlэ.
 
Гуащэ мыхъу жьантlакlуэщ.
 
Гуащэр гъэрмэ, мэжабзэ, хъыджэбзыр дэсмэ, мэутхъуэ.
 
Гуащэр зыгъэгуащэр щыгъынщ.
 
Губгъуэм ущымыкъэрабгъэ, унэм ущымылlыхъужь.
 
Гугъэ нэпцlыр щхьэгъэпцlэжщ.
 
Гужьеигъуафlэ унэхъугъуафlэщ.
 
Гузэвэхыр щlэх жьы мэхъу.
 
Гунэс ямыщl саугъэт умыщl.
 
Гупсыси псалъэ, зыплъыхьи тlыс.
 
Гур кlуэдмэ, лъэр щlэкlкъым.
 
Гур кlуэдмэ, шыр жэкъым.
 
Гушхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ.
 
Гушхуэ Тхьэшхуэ и щlасэщ.
 
Гушыlэкlэ зымыщlэр lэштlымкlэ мауэ.
 
Гъавэм и ныкъуэ, мэкъум и щанэ.
 
Гъавэщlэ къыпlэщlэмыхьэу гъавэжьым уемылъэстауэ.
 
Гъэузи, гъэхъуж.
 
Гъыным гъын къешэ, нэпсым нэпс къелъху.
 
Гъуэгуанэ тетым и ади и ныбжьэгъущ.
 
Гъуэгужьрэ фызыжьрэ умыбгынэ.
 
Гъуэгум лъыхъуэркъым - щlоупщlэ.
 
Гъуэгум пкlэлъей ебдзмэ, кlэщl мэхъу. («Гъуэгум хъыбар щыпlуатэмэ, зэшыгъуэ хъуркъым», жыхуиlэщ).
 
Гъуэгур бэкъуэным хегъэщlри, щlыхуэр тыжыным гъуэмылэпэм еlэзэ, гъуэмылэкlэм езауэ.
 
Гъуэмылэпэрэ шыпэтесрэ уахуэмыбэлэрыгъ. («Гъуэмылэр щыбублэм деж зэгъэзахуэ, япэ шыр умыгъэсэхъуу дахэ-дахэу гъасэ» жыхуиlэщ).
 
Гъуэмылэр гъуэгум щыхьэлъэкъым.
 
Гъунэгъу бий ящlыркъым.
 
Гъунэгъу зыгъэпудым пудыгъэ къылъос.
 
Гъусэ бзаджэ пщlыгъуу мыщэм уемыбэн.
 
Гъусэ дей нэхърэ lэщэ дэгъуэ. (Дей-lей).
 
Гъусэ мыхъумыщlэ нэхърэ гъущlыпэ.
 
Гъусэ ямыщlынум блэкlрэ пэт йоджэ.
 
Дакъэжьми хьэщlэ къыкъуонэ.
 
Данэ хуэдэу зепхьэмэ, данэ хуэдэу зэlыпхыжынщ.
 
Дахэ жызымыlэм укъигъапцlэркъым.
 
Дахэ зыхэмызагъэ щыlэкъым.
 
Дахэ и щlагъ фо щlэлъщ.
 
Дахэжыlэ нэхърэ дахащlэ.
 
Дахэм блэр гъуэм къреш.
 
Дэкlакlэ,- мыхъумэ - дефlэ. («3дегъэкlу, мыхъумэ - фlы зыхуэщlи фlэкl» жыхуиlэщ).
 
Дахэм и щlагъ дыщэ щlэлъщ.
 
Дахэм къимыхь lейм къихькъым.
 
Дахэр зэмызэгъым lейкlэ бгъэдохьэ.
 
Дахэр зыгъэдахэр и щэнщ.
 
Дахэр пагэмэ, пуд мэхъу.
 
Даlуэкlейм дэгу уещlри, плъэкlейм нэф уещl.
 
Дэтхэнэ зы lуэхутхьэбзэми бзыпхъэ иlэщ.
 
Делэ лlыкlуэ умыщl.
 
Делэ пэшэгъу умыщl.
 
Делэм сэ сыфlокl, губзыгъэр езыр къысфlокl.
 
Делэм уи пыlэ ети блэкl.
 
Делэм ущытхъумэ, пагэ мэхъу.
 
Дунейр бгъэкlэ пхуэхьынкъым.
 
Дыгъуэм икlэр мыгъуэ мэхъу.
 
Дыгъужь мэлыхъуэ ящlрэ?
 
Дыгъужьыжь кlапэ шхын щигъэтыжа уфlэщlрэ?
 
Дыгъужьрэ пэт и гъунэгъу едыгъуэжкъым.
 
Дыгъужьыгъуэм гъэлъхуэщ тращlыхьрэ?
 
Дыгъужьым и деж хьэщlапlэ укlуэмэ, хьэ зыщумыгъэгъупщэ.
 
Дыгъужьым и нэр жейми, и гур жейкъым.
 
Дыгъуэр мыгъуэ мэхъу.
 
Дыгъури дыгъущ, дыгъур щlэзыуфэри дыгъущ.
 
Дыгъушхуэри дыгъущ, дыгъy цlыкlури дыгъущ.
 
Дыхьэшхынми мардэ иlэщ.
 
Дыщэ уанэ зыгъэжыр гухъум тет псэжьым еупщlыжащ («lэзэ дыдэми имыщlэ щыlэщ» жыхуиlэщ).
 
Джатэм пиупщlыр мэкlыжри, жьэм пиупщlыр кlыжкъым.
 
Джатэм и щlагъи пэжыр жыlэ.
 
Джэгур уджкlэ яух.
 
Джэд пасэрэ бын пасэрэ.
 
Джэджьей зеуалэ псывэ хоупlэ.
 
Джэду щысу шыпсэ умыlуатэ.
 
Джэлар къэгъэтэджыж, лlар щlэлъхьэ.
 
Дзей хуэщlэ фlыщlэ хэлъкъым.
 
Дзы зиlэм дзы хуаlуатэркъым.
 
Дзы зыфlэпщ дзы къыпфlещыж.
 
Дзыхьмыщl дзыхьщlэгъу умыщl.
 
Дзыхьмыщlыр дзыхьщlыгъуэджэщ.
 
Е лъыхъуэр ем ехьыж.
 
Е пщlауэ фlы ущымыгугъ, фlы пщlами ущlэмыфыгъуж.
 
Е улlын, е улlэн.
 
Ебгъэжьэжыным нэхърэ ебгъэблэгъэныр нэхъ тыншщ.
 
Егъэлей делагъэщ.
 
Егъэлеяуэ пшхымэ, фори ткlыбжьщ.
 
Еджэным кlасэ иlэкъым.
 
Езым имыщlэми зыщlэм едэlур делэкъым.
 
Езым хуэдэлl зыубым лlыгъэ хэлъкъым.
 
Ем улъыхъуэу зыпумышэ, зыкъыпщишэмэ, умыдзыхэ.
 
Емыджа егъэджакlуэ хъуркъым. 
 
Емыджар нэфщ.
 
Емызэш и уанэ къехьыж.
 
Eмыкlyp зылэжьым дежкlи емыкlущ, еплъым укlытэгъуэщ.
 
Eмыкlyxь кlуэри lыхьэ дауэ зыщlри зэхуэдэщ.
 
Ептар иумыхъуэныж.
 
Есэ сэгъейщ.
 
Есыкlэ умыщlэмэ, хым ухэмыхьэ.
 
Еущий зы махуэщ, хабзэ хьэху махуищщ.
 
Жагъын зиlэм баш и хущхъуэщ.
 
Жамыlэ щыlэщи, ямыlуэтэж щыlэкъым.
 
«Жаlащ» жыпlэу умыщlэ уримыпсалъэ.
 
Жэмрэ вырэ зэхуотэдж.
 
Жэмыр гъэшыфlэми ирикlутыжмэ, сыт и пщlэ?
 
Жэнэтыр анэм и лъэгу щlэтщ. («Уи анэ уедаlуэмэ, насыпыфlэ ухъунщ» жыхуиlэщ).
 
Жэщ къыптехъуэу уемыжьэу нэху къыптещэу ежьэ.
 
Жэщу плъэгъуа хъыджэбзым пщэдджыжьым зэ еплъыж.
 
Жейрэ лlарэ зэхуэдэщ.
 
Жыжьэ плъэм и адэ илъ ищlэжкъым.
 
Жыжьэу бгъэтlылъыр благъэу къощтэж.
 
Жьантlакlуэу ущымыт, узэрыщыт укъалъагъунщ.
 
Жьантlэм ущlэмыкъу - пхуэфащэмэ, къыплъысынщ.
 
Жьэ лlыкlуэ нэхърэ щхьэ лlыкlуэ.
 
Жьэшхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ.
 
Жьым еубзи, щlэр гъэгушхуэ.
 
Жьырытэдж шатэшхщ.
 
Жьыуэ гъуэлъи, жьыуэ тэдж.
 
Жьыуэ къэтэджамрэ щlалэу къэзышамрэ щlегъуэжакъым.
 
Жьыуэ тэджым шыщlэхъу хуалъху.
 
Зауэм уlухьэмэ, уи lыхьэ lущlыхь.
 
Захуэм хабзэр и телъхьэщ.
 
Зэ жыпlэнум тlэу егупсыс.
 
Зэгурыlуэ гущэщ.
 
Зэгурыlуэ я lуэху псынщlэщ.
 
Зэгурымыlуэ гуlэгъуэ къешэ.
 
Зэзэуэрей адакъитl пшэр хъуркъым.
 
Зэпхъуэкlмэ, нэхъ lейр нэхъыфlкlэ хъуэж.
 
Зэрыпщlу мыхъумэ, зэрыхъуу щlы.
 
Зэхэпх псор уи фlэщ умыщl.
 
Зэхуэгъафlэ зэфlэкlуэд къыхокl.
 
Зэхуэзыщlэ зэщlэнэкlэжкъым.
 
Зэщыгугъ мэунэхъу.
 
Зэщыlугъэху мыужьгъэ пlастэ яшх.
 
Зекlуэкlейм лъашэ уещlри, дыхьэшхыкlейм lушэ уещl.
 
Зи бзэ быдэм насып иlэщ.
 
Зи бзэ lэфl щынэр мэлитl ящlоф.
 
Зи бзэ lэфlым блэр гъуэмбым къреш.
 
Зи бысым зыхъуэжым чыцlыхъу xyaукl.
 
Зи жьэ зэlумыщlэм я гухэлъ зэрыщlэркъым.
 
Зи жьэ псынщlэм пащlэ ныкъуэ къихьыжыркъым.
 
Зи куэбжэ укъыдэзымыгъэкlыжым и унэ умыкlуэ.
 
Зи мыlуэху зезыхуэм и щхьэм баш тохуэ.
 
Зи нэхъыжь едаlуэ и lуэху мэкlуатэ.
 
Зинэхъыжь зымылъытэм и щхьэ илъытэжкъым.
 
Зи псалъэ кlэщlым и бзэр lэфlщ.
 
Зи псалъэ нахуэм и напэр хужьщ.
 
Зи пlалъэ умыщlэ шыкlэ утыку уимыхьэ.
 
Зи шэгын еблэм бланэр фlокlуэж.
 
Зи щхьэ илъым и щхьэ урилъытынщ.
 
Зи щхьэ мыузым уи щхьэ уэ хуумыlуатэ.
 
Зи щхьэ пщlэ хуэзымыщlыжым пщlэ иlэкъым.
 
Зи lэпэ уубыдым и lэдакъэ нэгъэс.
 
Зи lыхьэ зыфlэмащlэм хьэм фlешх.
 
Зи lуэ ит нэхърэ зи щхьэ ит.
 
Зигу мыныкъуэ гуныкъуэгъуэ хуумыlуатэ.
 
Зигу фlы имылъым и щхьэ фlы къехъулlэркъым.
 
Зил къыпщlэмыузым уи уз хуумыlуатэ.
 
Зиш зэхуэмыфlыр lуэхуфl хунэскъым.
 
Зумыпэсым кlэс къехьри къыдохьэж. («Фэ зумыплъми лlыгъэ къыкъуэкlынкlэ мэхъу» жыхуиlэщ).
 
Зумыщlэжмэ, псэлъыхъу кlуэ. («Зыуагъэщlэжынщ, узыхуэдэр уагъэцlыхужынщ» жыхуиlэщ).
 
Зы жьагъэ тlэу ятрэ?
 
Зы жьэм жьэдыхьэр жьищэм жьэдохьэ.
 
Зы лlым щэ уигъапцlэмэ, уделэщ, зы мащэм щэ уихуэ, унэфщ.
 
Зы махуаем зумыгъэлl, зы махуэлlым зумыгъашэ, зы дзэхушэм зумыгъэхь.
 
Зы псалъэм зы псалъэ къелъху.
 
Зы пцlым пэжищэ егъэулъий.
 
Зызыгъэгусэ lыхьэншэщ.
 
Зызымыщlэжу дыхьэшхыр магъыж.
 
Зым ищlэр щэхущи, тlум ящlэр нахуэщ.
 
Зыр зым фlэмыкlтэмэ, лlы укlыным кlэ иlэнтэкъым.
 
Зыт нэхърэ lызых нэхъ лlыхъужьщ. («Къезытам зэрыхуищlын хуейм щыщтэркъым» жыхуиlэщ).
 
Зыщытхъур къэгъани яубыр къашэ.
 
Зыщlэпхьым къыпщlехьыж. («Пщlэ зыхуэпщlым къыпхуещlыж» жыхуиlэщ).
 
Зы lэкlэ хъарбызитl пхуэубыдыркъым.
 
Зы lэм кlапситl зэпищlэркъым.
 
Зыlурыдзэ нэхърэ зыдэдзых. («Бгъуэтыр зэуэ зыlурыбдзэ нэхърэ гъэтlылъыгъэ щlы» жыхуиlэщ).
 
И напэм уемыплъу игу пхуилъыр зэгъащlэ. («И фэкlэ зыкъызэрыпхуищlым зумыгъэгъапцlэ» жыхуиlэщ).
 
Ибгъэкlыжа фыз умыуб.
 
Икlэм упытми зы гуп яхэт.
 
Имылъ къолъэт. («Фочыр нэщlщ жыпlэу уримыджэгу, узэдауэ иlэу щlэщхъу къызэрыпщыщlын пщlэнукъым» жыхуиlэщ).
 
Ин жыlэ цlыкlу lуатэщ.
 
Иужь акъыл нэхърэ ипэ акъыл.
 
Куэд жызыlэ нэхърэ куэд зыгурыlуэ.
 
Куэд зэгъащlэ, умыщlэ умыlуатэ.
 
Куэд къыубжмэ, уи тхьэмадэжь и цlэри куэдрэ гъым и нэ йогъукl.
 
Куэдрэ даlуэ, мащlэ lуатэ.
 
Куэдщ жыпlэу ущымышынэ, мащlэщ жыпlэу гушхуэ.
 
Куэдым ущыгугъыу мащlэм зыхыумыгъэн.
 
Кхъуафэкlитlыр зэдэзыlыгъыр псым ехь.
 
Кхъуейм и хьэтыркlэ пlастэри яшх.
 
Къазым упэмыкlэцl, джэд цlыкlу!
 
Къакlуэ и lыхьэ lыхьэ хэмыlуэщ.
 
Къан хуэщlэ фlыщlэ иlэкъым.
 
Къэкlухьыкlей кlуэдыжыкlейщ.
 
Къэмыс-нэмыc тlысыпlэ щlэкъущ.
 
Къиптхъыж нэхърэ умытхъэххэм нэхъыфlщ.
 
Къоджэр нэхъыжьщ.
 
Къоджэм кlуэ, уиукlынуми.
 
Къоджэр нэхъыщlэми, къэгъазэ.
 
Къотэм етэж, къоуэм еуэж.
 
Къоуэм уемыуэжмэ, lэ пфlэту укъищlэркъым.
 
Къоузым удэгызмэ, узыр мэятэ.
 
Къохьэлъэкlми, кlэкъинэ зумыщl.
 
Къочэнджэщыр щlэнакlалъэ умыщl.
 
Къыдыхьэр думыхуж, дэкlыжыр умубыд.
 
Къызэреlыпхын щыпщlэкlэ, зэрептыжыни щlэ.
 
Къыпкlэлъымыкlуэм узыкlэлъигъэкlуэнукъым.
 
Къыптекlуэ лъэщщ.
 
Къыптекlуэр гугъущ.
 
Къыпхуэчэфым къыпхуищlа хуэдэщ. (К ъ ы п х у э ч э ф ы м - къыпхуэнэщхъыфlэм).
 
«Къысхэхъуащ» жыпlэу ущымыкl, «сlэщlэкlащ» жыпlэу умыгъ.
 
Къуаншэу ущысми, захуэу псалъэ.
 
Къуатым и дзэ уемыплъыж.
 
Къуэфlми къуэ бзаджэми адэ щlэин ухуэмылъыхъуэ.
 
Къуэшрокъуэр пlащlэри унакъым.
 
Къуэшыр ущыту къромыгъэщl, ищlмэ, ущlэмыlэж.
 
Къуий здэщыlэм мажьэ кърахкъым.
 
Кlапсэр кlыхьмэ, фlыщи, псалъэр кlэщlмэ, нэхъыфlыжщ.
 
Кlэпlейкlэр зымылъытэр кlэпlейкlэ и уасэкъым.
 
Кlыфlми укъыщалъагъу, губгъуэми ущызэхах.
 
Лажьэ жьы хъуркъым. (Л а ж ь э - гукъеуэ, нэщхъеягъуэ).
 
Лажьэм упежьэу зыпумышэ, зыкъыппишэмэ, умыдзыхэ.
 
Лей зезыхьэм къыщlэкlуэркъым.
 
Лым шыгъу тумыудэмэ, мэф.
 
Лъагъуныгъэр джэгукъым, уджэгуу иумыгъажьэ.
 
Лъакъуэ псынщlэ вей хэпкlэщ.
 
Лъапэкlэ хыфlэбдзэр дзапэкlэ къощтэж.
 
Лlам гукъанэ хуащlыжыркъым.
 
Лlэныгъэм нэхърэ eмыкlум фlэлlыкl.
 
Лlэным лlыгъэ хэлъщ. Лlы здашэ щlэупщlэркъым.
 
Лlы и псалъэ епцlыжыркъым.
 
Лlы и псалъэ тlэу жыlэкъым. («3э жиlакъэ - жиlар игъэзэщlэнущ» жыхуиlэщ).
 
Лlы и пlалъэ епцlыжкъым.
 
Лlы ищlа иlуэтэжыркъым. («Лlыр и щхьэ щытхъужыркъым» жыхуиlэщ).
 
Лlы пхам лlы еуэркъым.
 
Лlы псори лlыкъыми фыз псори фызкъым.
 
Лlы хахуэр утыкум щощабэри, лlы щабэр утыкум щокlий.
 
Лlыхъур фыэ дэубзэщи, лlыбзыр фыз дэуейщ
 
Лlым зигъэгусэркъым.
 
Лlыбэ батэгъэшщ, шыбэ лlыбэ гъэбжьыфlэщ.
 
Лlы lэщэншэ еуэркъым.
 
Лlыгъэ тегъэ ищlэркъым.
 
Лlыгъэм ипэ гупсысэ.
 
Лlыгъэр lыхьэ мыгуэшщ.
 
Лlым зигъэгусэркъым.
 
Лlым и лlыгъэр лэгъунэм щиlуатэркъым.
 
Лlым фэ теткъым жыпlэу иумыку.
 
Лlыр лlыуэ мэлlэж.
 
Лlыфl и щытхъу кlуэдыркъым.
 
Лlыхъужь и лъэужь кlуэдыркъым. («И цlэр, игъэхъахэр къонэж» жыхуиlэщ).
 
Лlыхъужьыр зэ лlэгъуэщи, къэрабгъэр тlэу лlэгъуэщ.
 
Лlыхъур фыз дэубзэщи, лlыбзыр фыз дэуейщ.
 
Лlыкlуэ яукlыркъым.
 
Мастэри саугъэтщи, махъшэри саугъэтщ.
 
Мафlэ нэхур «благъэщ» жыпlэу умыкlуэ, хьэ банэ макъыр «жыжьэщ» жыпlэу къыумыгъанэ.
 
Мафlэм уримыджэгу - пlэщlэкlмэ, пхуэубыдыжынкым.
 
Мафlэсрэ псыдзэрэ уадэмыджэгу.
 
Махуэ гъуэгу утехьэмэ, махуищ гъуэмылэ щтэ.
 
Мащэм зэ ихуэр набгъэщи, тlэу ихуэр нэфщ.
 
Мащlэм зытебгъэгусэмэ, ари къыплъысыжынкъым.
 
Мащlэр фlыщlэ зымыщlым уэдри фlыщlэ ищlынкъым.
 
Мэжэщlалlэм ерыскъы паубыдыркъым.
 
Мэжэщlалlэр пщогъупщэж, псалъэ гуауэр гум къонэж.
 
Мэзым пхъэ яшэркъым.
 
Мэзым щlэт кхъуэри мэпсэу. («Псэукlэ пщlэн хуейщ» жыхуиlэщ).
 
Мэзpэ мазэххэрэ уи щэху щумыlуатэ.
 
Мэкъу мащlи къыумыхь, мэкъубэхьи умыхъу.
 
Мыдаlуэ хьэрылъхущ.
 
Мыхъуну lуэхум зумыгъэлlалlэ.
 
Мычэнджащэ хъарзынэкъым.
 
Мыщафэ lэрымылъхьэ гуащэр щумыгъэгугъ, гъусэ мыхъунум ущыгугъыу мыщэм уемыбэн.
 
Мыщащхьэ плъагъуу мыщэ лъэужь умылъыхъуэ.
 
Мыщэ жея къыумыгъэуш, лlы мышынэ умыгъэгубжь.
 
Мыщэ ylaм удэмыджэгу.
 
Мыщэм ущымыхьэмэ, къыпщыхьэркъым.
 
Нарт и псалъэ епцlыжыркъым.
 
Нэ зыдэщымыплъэрэ тхьэкlумэ зыщымыдаlуэрэ, бэн зэвыр мыхъумэ, щыlэкъым.
 
Нэгъуэщlым ишхамкlэ уэ укъэмыкъей. Нэгъуэщlым и щытхъум уэ уримыкъей. (У р и м ы к ъ е й - уримыпагэ).
 
Нэгъуэщlым ухуэхъуапсэмэ, уэри бгъуэтынщ.
 
Нэгъуэщlхэм едаlуи, уэ къыпфlэщlыр щlэ.
 
Нэгъуэщlым пэбгъэтlылъа мывэм ущигъэлъэпэрэпэжь къохъу.
 
Нэмыс здэщымыlэм насыпи щыlэкъым.
 
Нэмыс пщlымэ, уи щхьэщ зыхуэпщlыжыр.
 
Нэмысыншэр насыпыншэщ.
 
Нэмысым насып къыдокlуэ.
 
Нэмысыр лъэlукlэ къахьыркъым.
 
Нэпсейр насыпыншэщ.
 
Нэрылъагъу щытхъу щlыбагърыубщ.
 
Нэрымылъагъу сату ящlыркъым.
 
Нэфlэгуфlэ и нэ дыщэ lуэнтlа щlэлъщ.
 
Нэхъыжь зымыгъэлъапlэр щхьэ лъапlэгъуэ ихуэркъым.
 
Нэхъыжь кlэлъыджэркъым - кlэлъокlуэ.
 
Нэхъыжь теlущlыкlыпlэщ.
 
Нэхыыжьым жьантlэр ейщ.
 
Нэхъыжьым жьэ ет, нэхъыщlэм гъуэгу ет.
 
Нэхъыжьыр гъэлъапlи, уи щхьэр лъапlэ хъунщ.
 
Нэхъыкlитlым яхэди, я нэхъыфlыр къыхэх.
 
Нэхъыщlэм ищlыр гъэжьи, нэхъыжьым ищlыр шхы.
 
Нобэрей lуэхур пщэдей пумыгъаплъэ.
 
Ныбэ lей щыlэ мыхъумэ, шхын lей щыlэкъым.
 
Ныбэм илъри лъэрыгъым итри зэхуэдэщ.
 
Ныбэм «уи адэ и жьакlэ къыпыупщlи къилъхьэ» жеlэ. («Ныбэм уедаlуэмэ, eмыкly къыуигъэхьынущ» жыхуиlэщ).
 
Ныбэр фэ цlынэ-лы цlынэщи зэlуокl («Куэд иплъхьэ хъуну щхьэкlэ, иумылъхьэ» жыхуиlэщ).
 
Ныбэрыдзэ нэхърэ щхьэдэдзых. («Гъэтlылъыгъэ щlы» жыхуиlэщ).
 
Ныкъуэдыкъуэ нэхърэ уэдыкъуа.
 
Нысэ мыхъунур жьантlажэ мэхъури, мафlэ мыхъунур ищхьэм щолыд.
 
Пагэм и блыпкъ-блащхьэ къутэгъуафlэщ.
 
Пагэр мэгыз.
 
Пащlэ гъэлыгъуэ джэгу хэлъкъым.
 
Пэжымрэ насыпымрэ зэгуэшэгъущ.
 
Пэжыр къыумыщlэу унафэ тумыщlыхь.
 
Псалъэ бзаджэ губзаджэщlщ, гурыщхъуэ щlыныр хуэмыхугъэщ.
 
Псалъэ бутlыпщам аркъэн кlэлъумыдзыж.
 
Псалъэ дахэм гъущlыр къегъэш.
 
Псалъэ дахэм пщlэ щlаткъым.
 
Псалъэ мышур шхын мышум хуэдэщ.
 
Псалъэ щабэ гущабэщlщ.
 
Псалъэ lэфlыр мэгъущlэри псалъэ дыджыр мэщlытэ.
 
Псалъэм псалъэ покlуэжри, удыным удын покlуэж.
 
Псалъэм уемыплъ, къипсэлъым еплъ.
 
Псалъэр куэдрэ жыпlэмэ, мэ щоу.
 
Псалъэр куэдрэ бгъэныщкlумэ, lэфl хъужкъым.
 
Псэлъэрейм едэlуэгъуейщ.
 
Псалъэшхуэ Тхьэшхуэ и жагъуэщ.
 
Псапэ куэд хъуркъым.
 
Псэлъэкlей кlуэдыжыкlейщ.
 
Псэр ящэри напэ къащэху.
 
Псы икlыгъуэм унэмысу уи кlэ умыlэт.
 
Псы къэмыжэм псыхьэлыгъуэ хыумыш.
 
Псылъэншэу Къурей ихьэркъым. (К ъ у р е й - Кавказ лъапэм щыlэ губгъуэшхуэ гуэрым и цlэщ).
 
Псым дэсейркъым - йосых.
 
Псым хэт дзэлыр мэсысри, пщащэр бэрэ дэсмэ, яужэгъу.
 
Псымрэ мафlэмрэ lэубыдыпlэншэщ.
 
Псынщlэу ипкlым кlэщlу къегъэзэж. (И п к l ы м - илъым, щlэпхъуэм).
 
Птам ущlэмыфыгъуж.
 
Пфlэкlуэдам щхьэкlэ умыгъ, къэбгъуэтам умыгуфlэ.
 
Пхуэмыдэ пэшэгъум мыгъуэ уохъулlэ.
 
Пхуэмыфащэ пэшэгъу пщlымэ, уи анэ мыгъуэ ищlынщ.
 
Пхуэмыфащэ щауэгъу умыщl.
 
Пхуэмыхьын иумыхьэжьэ, епхьэжьамэ - нэхьэс.
 
Пхуэмыщlэн зыкlэрумыщlэ.
 
Пхъэ щакъутэм къуэщlий щолъей.
 
Пцlищэ нэхърэ зы пэж.
 
Пщащэр пагэмэ, ябгынэж.
 
Пщы хьэхуэгъу-щlыхуэгъу умыщl.
 
Пщlэ псор жумыlэ, жаlэ псор зэгъащlэ.
 
Пlэщхьагъ уимыlэу lуэху умыщlэ. («lуэху пщlэр икlэм нэгъэс, гъатэмэм» жыхуиlэщ).
 
Сабырым и щlагъ дыщэ пщlащэ щlэлъщ.
 
Сакъ и анэ гъыркъым.
 
Си ныбэ изщ жыпlэу гъуэмылэншэу уемыжьэ.
 
Си хьэ дзакъэркъым, сиш уэркъым жумыlэ.
 
«Си хьэр делэ хъуащ» жыпlэмэ, жылэм уфlаукlынщ.
 
Сомыр кlэпlейкlэ-кlэпlейкlэу зэхэлъщ.
 
Сопlащlэ жыпlэу, шы лъэхъа умышэс.
 
Судым шыфэ псэу иплъхьэмэ, вакъапхъэ къипхыжыркъым.
 
Сымаджэм щхьэкlэ ерыскъыфlыр хущхъуэщ.
 
Таучэлым былым хэлъщ.
 
Тэмакъкlэщlыр хущlогъуэж.
 
Тэмакъкlыхьыгъэр насыпыфlагъэщ, тэмакъкlэщlыгъэр насыпыншагъэщ.
 
Тхылъыр щlэныгъэм и lункlыбзэщ.
 
Тыншу упсэун ухуеймэ, умыдыгъуэ, умыфыгъуэ, умынэпсей.
 
Тlу зэпсалъэмэ, уабгъэдэмыхьэ.
 
Тlум зэдащlэр щэхущи, щым зэдащlэр нахуэщ.
 
Уанэкlэм нэхърэ уаер нэхъ благъэщ.
 
Уэ уезэшми, уиш зегъэгъэпсэху.
 
Уэздыгъей фlыцlэ дгъэблати, вагъуэ зэрыблэкlэ тхъуэжащ.
 
Уэс ужьыпкъэм къапхъэн умыдзыж. («Уэшх блэкlам щlакlуэ кlэлъумыщтэж» жыхуаlэм и мыхьэнэгъущ).
 
Уэшх блэкlам щlакlуэ кlэлъумыщтэж.
 
Угъуэщэн ухуэмеймэ, зыплъыхь, ущыуэн ухуэмеймэ, упщlэж.
 
Удафэ и акъыл ирефыж.
 
Удыгъуэмэ, угъуамэщ.
 
Удын гуауэр мэгъущри, псалъэ гуауэр гъущыжкъым.
 
Уемыгупсысу псэлъэнри тумыгъэпсыхьу ууэнри зыщ.
 
Уемызэш, умышыни лlы ухъунщ.
 
Уемыш, уемызэши уи lуэху хъунщ.
 
Уефэми, умыудафэ.
 
Ужьмэ, жьы хуэдэ щыти, ущlэмэ, щlэ хуэдэ щыт.
 
Узэпэгэкlыр къопэгэкlыж.
 
Узэралъагъуу уафlощl, узэрафlэщlу уалъытэ.
 
Узэрихьэлlэ шхыныфlщ.
 
Узэрымыса бысым умыуб.
 
Узэрымытым зумыгъэфlыкl.
 
Узэуэр къоуэж.
 
Узэчэнджэщын умыгъуэтмэ, уи пыlэ гъэтlыси ечэнджэщыж.
 
Узэщэ иэхърэ узэтэ.
 
Узигъусэм и фэ къуаплъ.
 
Узыгъэтlыс уиубыжыркъым.
 
Узыдэмыкlуэжын ущыщымыуэ. («А зэм узэралъэгъуам хуэдэу ущыту уафlэщlынущ» жыхуиlэщ).
 
Узыдэмыхьэ къуэладжэ лы дэзщ.
 
Узыдэмыхьэ къуэладжэ хъуныфlэщ.
 
Узым здэбгъэшмэ, узыlэпешэ.
 
Узымыlэтыну къудамэм утемыувэ.
 
Узыпэмылъэщынум зэпэщlумысэ.
 
Узытекlуэм пэкlум уахегъэн. («Фащэм, щыгъыным щысхьын хуейщ иужькlи цlыхум уарихыхьэн щхьэкlэ» жыхуиlэщ).
 
Узытелlэ нэхърэ къыптелlэ.
 
Узытемыса шырэ уи мыгъуса лlырэ икlи ущымытхъу, икlи умыуб.
 
Узыхэдэн щымыlэмэ, щыlэр къыхэх.
 
Узыхэтым ещхьу зыхуапэ.
 
Узыхэтым уемыкlумэ, уи унэ умыкlуэж.
 
Узыхэфыжыну псым ухэмыубжьытхэ.
 
Узыхьыну псым здегъэзых.
 
Узыщыдыхьэшх къыпщодыхьэшхыж.
 
Узыщымыгугъын ущыгугъмэ, пхъашэ гъуэгу урижэнщ. («Гугъу уехьынщ» жыхуиlэщ).
 
Узыщымыкlуэжынум ущымыуэж. («Уи lуэху щымыхъужынум ущымыкъайгъэж, зыщумыхъунщlэ» жыхунlэщ).
 
Узыщымыгугъын ущыгугъмэ, уи гурыгъ ижынщ.
 
Узыщымысхьри уимыlэххэри зэхуэдэщ.
 
Уи адэ-анэ яхуэпщl нэмысыр уи бынми къыпхуащlыжынщ.
 
Уи анэ зыуб уи щхьэ дэгъэсыс. («Пэж жызыlэм дыжыlэ» жыхуиlэщ).
 
Уи анэ къобэнми зромыгъэуд.
 
Уи анэ къыбжиlэм едэlу, уи адэ къыбжиlэр гъэзащlэ.
 
Уи анэр фlыуэ плъагъумэ, анэкlэ нэгъущlым уемыхъуэн.
 
Уи анэр lейми, нэхъыфl бгъуэтынкъым.
 
Уи былым и уасэ умыщlэжмэ, бэзэрым ху.
 
Уи гуащlэ еплъи, уи лъэ гъэбакъуэ.
 
Уи гур зыхуеlэм уи lэр лъоlэс.
 
Уи гъунэгъур бзаджэмэ, щlы хущынэ.
 
Уи дагъуэр къыбжезыlэр уифlщ, плъагъуу зыбзыщlыр уи бийщ.
 
Уи делэ бгъэкlуэмэ, уи lуэху мэкlуэд.
 
Уи делэ хьэщlапlэ умыгъакlуэ.
 
Уи жыlэ уи lуэхукlэ гъэдахэ.
 
Уи жьэ ухуэмысакъмэ, уи дыкъынэ кlапсэ щегъэлъадэ.
 
Уи жьэ зэсэмэ, уи нэмыс мэкъутэ.
 
Уи жьэ зэтепхыным и пэкlэ уи нэр зэтех.
 
Уи жьэр инрэ уи щхьэр цlыкlумэ, уунэхъуащ.
 
Уи закъуэ ушхакlэ уи lупэ адрейхэр ебзеину?
 
Уи ин жеlэ, уи цlыкlу гъэдаlуэ.
 
Ун ин жиlэнщ, уи цlыкlу иlуэтэжынщ.
 
Уи къару еплъи, уи хьэлъэ здэщтэ.
 
Уи къарур пхуримыкъумэ, уии акъыл гъэлажьэ.
 
Уи кlэ зэрымыкlынум уи щхьэ иумыlу.
 
Уи лlыгъэ къимыхьар уи насып къремыхь.
 
Уи мыбылым былым пхуэхъункъым.
 
Уи мыгъусэ уи лъатэпс иумыгъапхэ.
 
Уи мыгъусэ уи фэнд щхьэlу иумыгъапхэ.
 
Уи мыщауэгъу гъусэ умыщl.
 
Уи напщlэ темылъ тумылъхьэ.
 
Уи нэ гъаплъи, уи лъэ гъэув.
 
Уи ныбэ гъэгъун, уи гугъуфl егъэщl.
 
Уи псалъэ гъэлъапlэ. («Мыхьэнэ зимыlэ псалъэ жумыlэ» жыхуиlэщ).
 
Уи псалъэ гъэмащlэ, уи фlыщlагъэ гъэкуэд.
 
Уи псалъэ гъэlэси, уи нэмыс гъэбыдэ.
 
Уи пэшэгъу и фэ къыптоуэ.
 
Уи пыlэкlэ къодауэми хабзэ хуэщlэ.
 
Уи тепlэн еплъи, уи лъэ укъуэдий.
 
Уи фlым иумытыр мафlэм уфlес.
 
Уи хъуэрыбзэ зымыщlэм уи гухэлъ жумыlэ.
 
Уи цlэ лъапlэр уимыlэж нэхърэ ущымыlэжыныр нэхъыфlщ.
 
Уи шхын нэхърэ уи нэщхъ.
 
Уи шым ижынур пщlэжын хуейщ.
 
Уи щхьэ нумыпэсымкlэ нэгъуэщlым ухуэмыупсэ.
 
Уи щхьэ мыузу боз нумышэкl.
 
Уи щхьэ темылъ тумылъхьэ.
 
Уи щхьэ хуэпщlыжыр уи нэмысщ.
 
Уи щхьэ ущымытхъуж, уфlмэ, укъалъагъунщ.
 
Уи щхьэ хъумэ, си хъыджэбз. (Унафэр пхэнжу зыгурыlуэм ауаныщlу хужаlэ).
 
Уи щхьэдэхыгъуэр бгъэлъахъшэмэ хэти къыщхьэдэхынщ.
 
Уи щхьэр уи lэкlэ эыфlумыхыж.
 
Уи lей щlэпхъумэу уифl умыгъэхьэкъуэ.
 
Уи lэмыщlэ имылъым ущымыгугъ.
 
Уи lыхьэ зыlэрыгъэхьи, итlанэ зыгъэгусэ.
 
Уи lуэху гъэфlи lэфl уащыхъунщ.
 
Уифl иумыпэсыр уи тхьэ къуипэскъым.
 
Укъащтэу ныбжьэгъу хьэшхыпlэ къыумынэ.
 
Укъыдэнэжми, зэ къоплъыгъуэкlэ узышэм удэмыкlуэ.
 
Укъызэрашэ уи шыбэщ, узэралъагъу уи гъуэгущ. («Япэ зэрызыбгъэлъагъуэщ» жыхуиlэщ).
 
Укъыкlэрыху нэхърэ гупхэ тlысыпlэ.
 
Укъыщалъхум псори гуфlащ, ущылlэжкlэ зыхуэбгъагъыжыфмэ.
 
Укlытэ зиlэм насып иlэщ.
 
Укlытэмрэ нэхъуеймрэ цlыхугъэм и дамыгъэщ.
 
Укlытэншэ пэшэгъу умыщl.
 
Улъэсу шум ущlэмынакlэ.
 
Улlмэ, уи щхьэ ущымытхъу, уфlмэ, жылэр къыпщытхъунщ.
 
Улlмэ, улlэнуми, уи псалъэ гъэпэж.
 
Умэжалlэкlэ къыппэщlэхуэр иумыгуэ, узэгуэпкlэ къыбжьэдэхуэр жумыlэ.
 
Умыгъэтlылъ къэпщтэжыркъым.
 
Умылъэгъуам щыхьэт утемыхъуэ.
 
Умылъытэр уимыlэ пэлъытэщ.
 
Умыщlэм ущlэупщlэныр емыкlукъым.
 
Унагъуэ умыхъуу къуажэ зумыщl.
 
Унафэ пщlын ипэкlэ егупсыс.
 
Унэ мыпхъэнкlри пхъэнкlий имыдзри зыщ.
 
Унэм ущымылlыхъужь, губгъуэм ущымыкъэрабгъэ.
 
Унэм зыщыгъаси, хасэм яхыхьэ.
 
Упсэумэ, пшхын бгъуэтынщ. («Умыгужьей» жыхуиlэщ).
 
Упlащlэмэ, уогувэ.
 
Упщlалэ и былым кlуэдыркъым.
 
Упщlэ щlэщхъуркъым, щlэщхъу щlэнэркъым.
 
Упщlэ lупщlэ хэлъкъым. («Умыщlэм ущlэупщlэным eмыкlу хэлъкъым» жыхуиlэщ).
 
Уфlмэ, цlыхум укъащlэнщ.
 
Ущакъуэ нэхърэ утакъуэ. («Имыуасэкlэ пуду пщэ нэхърэ, птымэ нэхъыфlщ» жыхуиlэщ).
 
Ущымытхъущэ - пхуэубыжынкъым.
 
Ущысу укъэзымылъагъум утэджкlэ укъилъагъункъым.
 
Ущlалэмэ, щlалэ хуэдэ щыт, удадэмэ, дадэ хуэдэ щыт.
 
Фадэм тeкlya щыlэкъым.
 
Фадэр зи ныбжьэгъум жып гъуанэ щlэтщ.
 
Фащэм я нэхъ дахэр укlытэщ.
 
Фэкlэ зызыщlыр къупщхьэм къыхуонэ.
 
Фэм темылъ тумыдэ . («Фэрыщlу ущымыт» жыхуиlэщ).
 
Фыгъуэнэдрэ фэндыжь гъуарэ.
 
Фыгъуэр мыгъуэ мэхъу.
 
Фызтехрэ тlэу хеящlэрэ умыщlэ (Х е я щ l э - судыщlэ. «Судыр щыфщlэкlэ мыкъутэжыну, етlуанэу къэвмыlэтыжын хуэдэу зэ щlэгъуэу фщlэ» жыхуиlэщ).
 
Фызым езауэр фызщ.
 
Фlэхъус лей хъуркъым.
 
Фlы зыхуэпщlэм иумыхъуэныж.
 
Фlы зыщlэ упщlэжрэ?
 
Фlы зыщlэр фlы lуощlэжри, lей зыщlэри lей lуощlэж.
 
Фlы пщlауэ ущlэмыфыгъуж. Фlы щlэи, псым хэдзэ. («Фlыщlэ имыщlми хуэщlэ» жыхуиlэщ).
 
Фlым илъэгъуар еlуэтэж, lейм итар жеlэж.
 
Фlым уригъусэмэ, фlы уохъу, lейм уригъусэмэ, leй уохъу.
 
Фlыр умыцlыхумэ, нэхъ лъапlэр къыхэх.
 
Хабзэ лъэlукъыми, ly махуэ lуэхутхьэбзэркъым.
 
Хабзэжь хэкужь къранэркъым.
 
Хабзэм къемызэгъыр и бийщ.
 
Хабзэмыщlэ емыкlухьщ.
 
Хабзэмыщlэ щlыкlейщ.
 
Хабзэр бзэгупэкlэ кърахьэкlыркъым.
 
Хабзэр убзэ зыфlэщlым хуэпщlэнум и ныкъуэр къегъанэ.
 
Хабзэр убзэнкъым, къалэныр улынкъым.
 
Хабзэр убзэнкъым, къалэныр lулъхьэнкъым.
 
Хэдэ мэдакъуэри, хэпхъуэ lыхьэфlэщ.
 
Хэдэ мэдакъуэри, хэплъэ мэплъакъуэ.
 
Хэдэ мэдэхъу.
 
Хэплъыхь lыхьэншэщ.
 
Хуэмыху и гъуэншэдж щах. («Умыхуэмыху» жыхуиlэщ).
 
«Хъуащ» жаlа нэужьи зэ егупсысыж.
 
Хъуэр зымыщlэм хъуэрыбзэ жумыlэ.
 
Хъуэхъукlэ узэxыхьэу, хъуэнкlэ узэхэмыкlыж.
 
Хъумпlэцlэджыр бзум зыпищlыжу лъатэри къуанщlэхэм яшхащ.
 
Хъушэм къакlэрыхуа мэлыр дыгъужьым пэщlохуэ.
 
Хьэ закъуэрэ лlы закъуэрэ уатемыгушхуэ.
 
Хьэ пэтрэ дахэ и щlасэщ.
 
Хьэ хей умыукl, фыз хей иумыгъэкlыж.
 
Хьэдэр куэдрэ зепхьэмэ, мэ щоу, lуэхур куэдрэ зепхьэмэ, мэлъахъэ.
 
Хьэджафэ банэркъым, лъхукъуэщо хъуанэркъым.
 
Хьэм и кlэм утеувэмэ, къодзакъэ.
 
Хьэпшыпышхуэ умыдзи, псалъэшхуэ умутlыпщ.
 
Хьэфl дэплъейр хьэфl мэхъури, шыфl дэплъейр шыфlмэхъу.
 
Хьэху хьэхутыж умыщl.
 
Хьэху яхь щыlэщи, хьэху хьыж щыlэкъым.
 
Хьэхурэ щlыхуэрэ зэlахыу хабзэжьщ.
 
Хьэщlапlэ укlуэн уфlэфlмэ, хьэщlэу къыпхуэкlуэр гъафlэ.
 
Хьэщlапlэ ущыlэмэ, къыпхуащl уи унафэщ.
 
Хьэщlапlэрынэр емыкlущ.
 
Хьэщlэ гъунэгъу нэхърэ хьэщlэ жыжьэ нэхъ лъапlэ.
 
Хьэщlэ къашэ щыlэщи, хьэщlэ ишыж щыlэкъым.
 
Хьэщlэ къэкlуэнущ жыlи, гъэтlылъ, куэдрэ щылъа жыпlэу умышх.
 
Хьэщlэ лей щыlэкъым.
 
Хьэщlэ щlалэ щыlэкъым.
 
Хьэщlэр гъафlэ, цlыхуфlыр лъытэ.
 
Хьэщlэр куэдрэ исмэ, шхуэдыгъу мэхъу. («Хьэщlапlэ укlуэмэ, куэдрэ ущымыlэ - eмыкly къэпхьынщ» жыхуиlэщ).
 
Хьэщlэр мэлым нэхърэ нэхъ lэсэщ.
 
Хьэщlэр япэ махуэм дыщэщ, етlуанэ махуэм дыжьынщ, ещанэм аршавщ, еплlанэм напэншэщ.
 
Хьэщlэу къыпхуэкlуамэ, уи жагъуэгъури ныбжьэгъущ.
 
Хьэщlэ къакlуэм, насыпи къыдокlуэ.
 
Хьэщlэщ хъыбаррэ дауэ хъыбаррэ уаримыпсалъэ.
 
Хьилмым и пэр зэзым хуэдэу дыджщ, и кlэр фом хуэдэу lэфlщ. 
 
Цlыхугъэншэм удэпсэу нэхърэ цlыхугъэ зиlэм удэкlуэд.
 
Цlыхум и цlэр езым зыфlещыж. («Цlыхум и дуней тетыкlэм хуэдафэ къраплъ» жыхуиlэщ).
 
Цlыхум пщlэ хуэпщlмэ, уи щхьэщ зыхуэпщlыжыр.
 
Цlыхум фlыуэ ялъагъур насыпыфlи мэхъу.
 
Цlыхур лlэмэ, и цlэр къонэри, выр лlэмэ, фэр къонэ.
 
Цlыхуp нэмысыфlэмэ, фlэлlыкl иlэщ.
 
Цlыхуp уи щхьэ еплъытмэ, eмыкly къэпхьынкъым.
 
Цlыхуp япэкlэ плъэн хуейщ.
 
Цlыхуфl и тхьэкlумэ дэгущ. («Eмыкly зыхэлъ псалъэ зэхихкъым» жыхуиlэщ).
 
Цlыхуфl и фlыщlа ихъуэныжыркъым.
 
Чэнджащэ щыуэркъым.
 
Чэнджащэ lуэщхъукъым, упщlэ щlэщхъукъым.
 
Шэ цlывами гу шынамкlэ зегъазэ.
 
Шэрэ лъырэ зэхакlэркъым.
 
Шэхур хуабэу яхуз, фызыр щlалэу ягъасэ.
 
Шу закъуэщ жыпlэу утемыгушхуэ, гупышхуэщ жыпlэуи уащымышынэ.
 
Шу хьэщlэр ягъэшэсыж, лъэс хьэщlэр пщlантlэм дашыж.
 
Шу щтар куэдрэ умыху.
 
Шхын нэхърэ шхалъэ.
 
Шы хъуэжалэ и уанэ пылъапlэм пелъэж.
 
Шыгъупlастэм уемылъапэуэ.
 
Шыдыр удафэмэ, тало мэхъу.
 
Шым епсыхыу шыдым шэскъым.
 
Шым еуи дыхьэ, елъэдэкъауи къыдэкlыж.
 
Шым уеуэмэ, масэри, вым уеуэмэ, мэсэхъу.
 
Шыр птымэ, шхуэри дэщlыгъу.
 
Шыр увыlамэ, уемыуэ.
 
Шыуаным илъыр зымышхыжынур гуэным илъым тогyжьеикl.
 
Шыцуэс укъесу узэрысым уимыкl. (Шыцуэс къесмэ, уае хъунущ, жари аращ).
 
Шыщхьэр пlэщlэкlмэ, шыкlэм укlэлъымыбэнэж.
 
Щакlуэ кlуэгъуэм хьэ япlыркъым, гузэвэгъуэм пlу къахьыркъым. (П l у р -къан).
 
Щауэр зыгъэщауэр гуащэщи, гуащэр зэрыгуащэр и щэнщ. (Г у а щ э - унэгуащэ, фыз).
 
Щауэмыхъу жьантlакlуэщ.
 
Щэныншагъэр узщи, lэзэгъуэ зимыlэр делагъэщ.
 
Щэху жыпlэнумэ, унагъуэм исыр гъэтlыси lуатэ.
 
Щэху зыхуэмыущэхур лlы ныкъуэщ.
 
Щхъуэ зезыхьэм lыхьэ щанэр лъосыж.
 
Щхьэзыфlэфl лъагъугъyейщ.
 
Щхьэкlуэ зышх щхьэ шхыгъуэ йохуэ.
 
Щхьэкlуэ мыдэ кlуэдыгъуафlэщ.
 
«Щхьэр къэхь» жаlэмэ, пыlэр къахь.
 
Щхьэр псэумэ, пыlэ щыщlэркъым.
 
Щхьэмыж закъуэми джэд хулъэ егъэнщl.
 
Щхьэщытхъу псори пцlыупсщ.
 
Щыгын хьэху нэхърэ щыгъын фаджэ.
 
 
Щыгъынибгъу нэхърэ теубгъуэн. («Щыгъын куэд уиlэ нэхърэ тепlэнщlэлъын» жыхуиlэщ).
 
Щыгъыным и щlэр, ныбжьэгъум и жьыр.
 
Щыжаlэм щыпаlупщlыркъым.
 
Щыкl и кlапэр хьэм печ.
 
Щыкlым и лъакъуэ мэкъутэ.
 
Щыкlыр икlэ мэхъу.
 
Щыкlыр насып укlыжщ.
 
Щымыуэ и щыуагъэ яшxыркъым. (Щ ы у а г ъ э - зэрыщыуам щхьэкlэ тралъхьэ тезыру щытащ).
 
Щымыlэ умылъыхъуэ, къыплъыхъу умыгъэпуд.
 
Щымыlэр lыхьитlщ. Щытхъукlей нэхърэ убыкlафlэ.
 
Щытхъукlейрэ убыкlейрэ зэхуэдэщ.
 
Щыуагъэр бгъэзэкlуэжыну емыкlукъым.
 
Щыщlэ нэхърэ мащlэшх.
 
Щlакlуэ нэхърэ уэшх нэхъ благъэщ.
 
Щlалэгъуэр щхьэгъырытщ. («Ущlалэху уlуэхутхьэбзащlэщ» жыхуиlэщ).
 
Щlалэм ебгъэлъагъур и гъуэгущ.
 
Щlалэм удэдыхьэшхмэ, уи дзэл кхъуей дэлъу елъагъу.
 
Щlалэу фыз къегъашэ, пасэу джэд кърегъэш.
 
Щlапlэ бухуэмэ, псынэр япэ игъэщ.
 
Щlэ ягъэlущ щхьэкlэ, жьы яущиижрэ?
 
Щlэм дэжьи, жьым дэшхэ.
 
Щlэныгъэ лей хъуркъым.
 
Щlыкlей кlуэдыкlейщ.
 
Щlыхуэр бгъууэ къэпщтамэ, пщlыуэ етыж.
 
Ягъэфlэрей джэдур щхьэнтэ тесу къонэж.
 
Ялъагъу псор яlуэтэжыркъым.
 
Ямыгъэпсэлъэлl яукlыркъым.
 
Ямыгъэтlылъ къащтэжыркъым.
 
Я мыхабзэ къэзыублэм и анэр щыблэм eукl.
 
Япэ джэлам ущlэмынакlэ.
 
Япэ лlар япэ ирах.
 
Япэ лlэм джэбыныр ейщ.
 
Япэ узэрежьэщ.
 
Япэ уимыщмэ, ущыным yeукl.
 
Яукlами суд тращlыхь.
 
Яукlынури ягъэпсэлъэж.
 
lэщми псэ lутщ. («Гущlэгъу хуэщl» жыхуиlэщ).
 
lэщми уедэхащlэмэ, фlэфlщ.
 
lеитlым яхэди, нэхъ дахэр къыхэх.
 
lейм уемыджэ - узэджэр къокlуэ.
 
lуэху думыlыгъамэ, гъуэгу удримыкlуамэ, икlи ущымытхъу, икlи умыуб.
 
lуэху уиlэмэ, lуэхум япэ иту къэкlухь 
 
lуэхукlэ умыгъэунэхуар пцlыхуу жумыlэ.
 
lуэхухутэ ялlыркъым, лlыкlуэ яукlыркъым.
 
lуэхутхьэбзэм бзыпхъэ иlэщ.
 
lуэхутхьэбзэри щlыхуэщ.
 
«lугъуэм сыхокl» жыпlэу мафlэм зыхыумыдзэ.
 
lущыр щэ мэчэнджащэ.
 
 
Адыгэ Хабзэ